پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

نظریه‌های انتساب مادری در فقه امامیه؛ مطالعه ادله ژنتیک، حمل و ولادت در فناوری‌های نوین باروری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق خصوصی، واحد آیت‌الله آملی، دانشگاه آزاد اسلامی، آمل. ایران.
2 دانشیار گروه حقوق خصوصی،واحد تهران غرب،دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
3 دانشیار گروه حقوق خصوصی،دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
10.22034/jhsrj.2026.2110667.1148
چکیده
زمینه و هدف: توسعه فناوری‌های نوین باروری و امکان تفکیک منشأ ژنتیکی، حمل و ولادت، تعیین معیار مادر نسبی را با چالش فقهی مواجه ساخته است. پژوهش حاضر با هدف بررسی تطبیقی ادله سه دیدگاه منشأ ژنتیکی، حمل و دومادری، به ارزیابی مبانی و میزان اعتبار هر یک می‌پردازد.
مواد و روش­ها: این پژوهش به روش توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد تطبیقی با بهره‌گیری از منابع و قواعد فقهی و آرای فقیهان امامیه انجام شده است.
ملاحظات اخلاقی: در نگارش مقاله اصالت و امانت‌داری رعایت شده است.
یافته­ها: نظریه منشأ ژنتیکی، از پشتوانه تکوینی برخوردار است؛ اما نقش زیستی صاحب تخمک به‌تنهایی اثبات‌کننده صدق شرعی عنوان «اُمّ» نیست و استناد به آیات آفرینش، روایات انتساب پدری و قواعد مالی، مستلزم دلیل مستقل یا احراز وحدت ملاک است. نظریه حمل و ولادت، به‌واسطه ظهور آیه دوم سوره مجادله و ارتکاز عرفی، پشتوانه استدلالی قوی‌تری دارد؛ هرچند دلالت حصر آیه و تعمیم داوری عرفی به فرض تفکیک نقش‌ها محل تأمل است. نظریه دومادری نیز، برای اثبات تعدد عنوان شرعی مادری، دلیل کافی ارائه نمی‌دهد.
نتیجه­: مقایسه سه نظریه نشان می‌دهد نظریه حمل و ولادت، در مقام تعیین مادر نسبی، از قابلیت استناد فقهی بیشتری برخوردار است؛ زیرا برخلاف نظریه منشأ ژنتیکی که عمدتاً بر نقش تکوینی صاحب تخمک تکیه دارد، از پشتوانه ظهور ادله لفظی و ارتکاز عرفی نیز بهره‌مند است. دستاورد متمایز پژوهش، ارائه چارچوبی تحلیلی برای سنجش مستقل اعتبار تکوینی، دلالت شرعی و قابلیت عرفی هر معیار و تفکیک میان امکان زیستی تعدد مادری و اعتبار شرعی آن است.
کلیدواژه‌ها

منابع
    الف. منابع فارسی
- قرآن کریم
- ابن­منظور، محمد بن مکرم، ‌لسان العرب‌، جلد سیزدهم، چاپ سوم، بیروت، دار صادر، 1414.
- اراکی، محمدعلی، ‌استفتائات رساله توضیح المسائل‌، چاپ اول، قم، مؤسسه چاپ الهادی، 1373.
- اردبیلی، احمد بن محمد، ‌زبده البیان فی احکام القرآن‌، تهران، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، بی‌تا.
- بالار، محمدمهدی و عبدی، محمد، «معیارشناسی عنوان «اُمّ» در فقه امامیه با رویکردی بر تحلیل قواعد حاکم»، دوفصلنامه موضوع‌شناسی فقهی، دوره دوم، شماره دوم، 1404.
- بحرانی، یوسف بن احمد، ‌الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة‌، قم، مؤسسه نشر اسلامی، بی‌تا.
- جمعی از نویسندگان، ‌احکام الاطفال‌، چاپ دوم، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، 1428.
- حر عاملی، محمد بن حسن، ‌وسائل الشیعة‌، قم، مؤسسه آل‌البیت، 1414.
- حکیم، سید محسن طباطبایی، مستمسک العروة الوثقی، جلد اول، قم، مکتبة آیت­الله العظمی مرعشی نجفی.
- خامنه‌ای، سیدعلی، ‌أجوبة الاستفتاءات‌، جلد دوم، قم، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای، 1385.
- خمینی، سید روح­الله، کتاب البیع، جلد اول، تهران، مؤسسه تنیم و نشر آثار امام خمینی، 1367.
- خویی، سیدابوالقاسم، ‌صراط النجاة فی أجوبة الاستفتاءات‌، قم، دفتر نشر برگزیده، 1416.
- خویی، سیدابوالقاسم، ‌أجود التقریرات‌، چاپ دوم، قم، کتاب‌فروشی مصطفوی، 1368.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، ‌المفردات فی غریب القرآن‌، چاپ اول، بیروت، دارالقلم، 1412.
- زبیدی، محمدمرتضی، ‌تاج العروس من جواهر القاموس‌، بیروت، دارالهدایة، 1391.
- سبحانی، جعفر، ‌استفتائات‌، قم، مؤسسه امام صادق (ع)، 1389.
- سیفی­مازندرانی، علی‌اکبر، ‌دلیل تحریر الوسیله‌، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1388.
- سیوطی، عبدالرحمن، ‌الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور‌، قم، منشورات مکتبة آیت‌الله المرعشی النجفی، 1404.
- شبیری­زنجانی، سیدموسی، ‌کتاب النکاح‌، تقریرات درس آیت‌الله، قم، مؤسسه پژوهشی رأی‌پرداز، 1383.
- صافی­گلپایگانی، لطف‌الله، ‌استفتائات پزشکی‌، قم، دارالقرآن الکریم، 1415.
- صحرایی­اردکانی، محمد و هنرور، مرضیه، «بازپژوهی نسب مادری طفل متولد از جایگزینی کامل»، نشریه فقه پزشکی، دوره پانزدهم، شماره چهل­وپنجم، 1402.
 طباطبایی حکیم، سیدمحمدسعید، ‌فقه الاستنساخ البشری و فتاوی طیبة‌، چاپ ششم، قم، دارالهلال، 1392.
- غفاری، معرفت، ‌روش‌های پیشرفته در درمان نازایی (مجموعه مقالات)‌، چاپ چهارم، تهران، سمت، 1394.
- فاضل­موحدی­لنکرانی، محمد، ‌احکام پزشکان و بیماران‌، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، 1427.
- فراء، یحیی­بن­زیاد، ‌معانی القرآن‌، مصر، الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1980.
- کاتوزیان، ناصر، ‌حقوق خانواده: درس‌هایی از حقوق مدنی‌، چاپ ششم، تهران، شرکت سهامی انتشار، 1390.
- کیخا، مصطفی؛ کردی­تمندانی، محمدرضا و درمحمد، خدایار، «‌تحلیل فقهی پزشکی انتساب دو مادری واقعی در فرض رحم جایگزین‌»، فقه و حقوق خانواده، دوره سی­ویکم، شماره هشتادوچهارم، 1405.
- محقق داماد، سید مصطفی، «میزگرد مسائل فقهی و حقوقی انتقال جنین»، ویژه­نامه سمپوزیوم مسائل فقهی و حقوقی انتقال جنین، بی­تا.
- محقق داماد، سید مصطفی، قواعد فقه، جلد اول، تهران، مرکز نشر علوم انسانی، 1406ق.
- مرادی، نسرین؛ سلیمی، طاهره و نعیمی، طاهره‌سادات، «بازخوانی فقهی معیارهای انتساب مادری در رحم جایگزین»، نشریه حقوق و مطالعات سیاسی، دوره ششم، شماره چهارم، 1405.
- مشکینی، علی، ‌اصطلاحات الاصول‌، چاپ پنجم، قم، نشر الهادی، 1371.
- مظفر، محمدرضا، ‌اصول الفقه‌، جلد دوم، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، 1395.
- مکارم­شیرازی، ناصر، بحوث فقهیة مهمة، جلد اول، مبحث «الرجوع إلی الخبراء».
- موسوی­اردبیلی، عبدالکریم، ‌استفتائات‌، قم، انتشارات نجابت، 1428.
- مهدوی­کنی، صدیقه؛ احمدوند، بهناز و نوراحمدی، انسیه، «بررسی احکام فقهی-حقوقی کودکان متولدشده از رحم جایگزین»، پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، سال هشتم، شماره سی­ویکم، ۱۳۹۲.
- ناظم‌زاده­قمی، سیداصغر، ‌تلقیح مصنوعی از نگاه فقه‌، چاپ اول، قم، بوستان کتاب، 1401.
- نجفی، محمدحسن، ‌جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام‌، چاپ هفتم، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1363.
- نظری­توکلی، سعید و احمدی، میثم، «مفهوم‌شناسی مادر در باروری به روش مادر جانشین»، فصلنامه فقه پزشکی، دوره نهم، شماره سی­ودوم، 1396.
- نورمحمدی، غلامرضا و بهروز، فاطمه، «بررسی فقهی معیار چند مادری با رویکرد روش‌های نوین ترمیم تخمک و رحم جایگزین»، مطالعات اسلامی در حوزه سلامت، دوره هشتم، شماره سوم، 1403.
- هنرور، مرضیه، ‌چالش‌های اختلاط نسب در باروری‌های نوین پزشکی با تکیه بر مفهوم مادر‌، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، اردکان، دانشگاه اردکان، 1399.