پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

گذار از حفاظت واکنشی به حکمرانی پیش‌نگر میراث فرهنگی ایران در پرتو حقوق بشر و استانداردهای یونسکو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
گروه حقوق، واحد شیراز، دانشگاه آزاد اسلامی، شیراز، ایران
10.22034/jhsrj.2026.2110370.1146
چکیده
زمینه و هدف: میراث فرهنگی ملموس، سرمایه‌ای تاریخی و بین‌نسلی است که حفاظت مؤثر از آن مستلزم نظام حقوقی منسجم و پیشگیرانه است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی خلأهای حقوقی و نهادی ایران و ارائه الگویی متناسب با استانداردهای بین‌المللی انجام شده است.
مواد و روش­ ها: پژوهش از نوع نظری و به روش توصیفی ـ تحلیلی است. قوانین داخلی و اسناد بین‌المللی مرتبط با رویکرد تطبیقی بررسی و تحلیل شده‌اند.
ملاحظات اخلاقی: اصول اصالت علمی، صداقت، امانت‌داری و ارجاع دقیق به منابع در تمامی مراحل رعایت شده است.
یافته­ ها: نتایج نشان می‌دهد نظام حقوقی ایران، با وجود تعدد مقررات و نهادهای مسئول، از پراکندگی قواعد، تداخل صلاحیت‌ها، ضعف ضمانت‌اجراهای پیشگیرانه، فقدان ارزیابی منظم اثر میراثی و نبود سامانه یکپارچه اطلاعات رنج می‌برد. همچنین، نبود سازوکار روشن برای جبران محدودیت‌های مالکانه، مشارکت مالکان در حفاظت را کاهش می‌دهد. مقایسه با استانداردهای بین‌المللی آشکار می‌سازد که قواعد داخلی بیشتر بر ثبت آثار و واکنش به تخلفات متمرکزند و پیوند کافی میان پیشگیری، مدیریت مستمر، نظارت و همکاری فرامرزی برقرار نکرده‌اند. بنابراین، خلأ اصلی صرفاً کمبود قانون نیست، بلکه ناهماهنگی ساختاری میان شناسایی حقوقی، اجرا و پاسخ‌گویی نهادی است.
نتیجه­: نوآوری پژوهش، پیشنهاد الگوی «حکمرانی پیش‌نگر میراث ملموس» است که قانون جامع، تقسیم شفاف صلاحیت‌ها، ارزیابی اثر میراثی، جبران منصفانه محدودیت‌های مالکانه، مدیریت یکپارچه، دادرسی تخصصی، پایش داده‌محور و مقابله شبکه‌ای با جرائم فرهنگی را به هم پیوند می‌دهد. این الگو می‌تواند گذار از حفاظت پراکنده و واکنشی به صیانت مستمر، پیشگیرانه و پاسخ‌گو را با مشارکت مالکان و جوامع محلی تسهیل کند.
کلیدواژه‌ها

منابع
    الف. منابع فارسی
- عباسی، بیژن، «ابعاد حقوقی ثبت آثار تاریخی در فهرست آثار ملی»، فصلنامه علمی پژوهش‌های نوین حقوق اداری، دوره اول، شماره اول، ۱۳۹۸.
- نوروزی، پیمان و عبودی، ابراهیم، حقوق کیفری میراث فرهنگی (مطالعه تطبیقی اسناد بین‌المللی و فقه امامیه)، تهران، انتشارات جنگل، ۱۳۹۵.
- توسلی نائینی، منوچهر و شادنوش، امیرحسن، «دادرسی اداری در حوزه میراث فرهنگی غیرمنقول»، فصلنامه حقوق اداری، سال پنجم، شماره سیزدهم، ۱۳۹۶.
- مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، گزارش‌های کارشناسی درباره یگان حفاظت میراث فرهنگی، تهران، دفتر مطالعات فرهنگ و هنر، ۱۴۰۱.
    ب. قوانین
- قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (۱۳۵۸، با بازنگری ۱۳۶۸).
- قانون تأسیس شورای عالی شهرسازی و معماری ایران (1351، با اصلاحات و الحاقات بعدی).
- قانون حمایت از مرمت و احیای بافت‌های تاریخی - فرهنگی (1398).
- قانون راجع به حفظ آثار ملی (1309).
- قانون شهرداری (1334، با اصلاحات و الحاقات بعدی).
- قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران (مصوب ۱۳۰۷ – ۱۳۱۴، با اصلاحات بعدی).
- قانون مجازات اسلامی (کتاب پنجم: تعزیرات و مجازات‌های بازدارنده). (1375، مواد ۵۵۸ تا ۵۶۹، با اصلاحات بعدی).
- لایحه قانونی جلوگیری از حفاری‌های غیرمجاز و کاوش به‌قصد به‌دست‌آوردن اشیای عتیقه و آثار تاریخی (۱۳۵۹).
    ج. منابع لاتین
- Blake, J, International Cultural Heritage Law. Oxford, Oxford University Press, 2015.
- Blake, J, “Taking a Human Rights Approach to Cultural Heritage Protection”, Heritage & Society, Vol. 4, No. 2, 2011.
- Chow, P. Y. S, “Culture as Collective Memories: An Emerging Concept in International Law and Discourse on Cultural Rights”, Human Rights Law Review, Vol. 14, No. 4, 2014.
- Meskell, L, “UNESCO’s World Heritage Convention at 40”, Current Anthropology, Vol. 54, No. 4, 2013.
- Prott, L. V & O’Keefe, P. J, “Cultural Heritage or Cultural Property?”, International Journal of Cultural Property, Vol. 1, No. 2, 1992.
- Stamatopoulou, E, Cultural Rights in International Law, Leiden, Brill, 2008.
- Vrdoljak, A. F, International Law, Museums and the Return of Cultural Objects, Cambridge, Cambridge University Press, 2015.
    د. اسناد و منابع بین­المللی
- International Committee of the Red Cross (ICRC) (2005). Treaties, States Parties and Commentaries: Islamic Republic of Iran—Cultural Property Treaties.
- International Council on Monuments and Sites (2011). Guidance on Heritage Impact Assessments for Cultural World Heritage Properties. Paris: ICOMOS.
- International Center for the Study of the Preservation and Restoration of Cultural Property, International Council on Monuments and Sites, & UNESCO World Heritage Center (2010). Managing Disaster Risks for World Heritage. Paris: UNESCO World Heritage Centre.
- UNESCO (1954). Convention for the Protection of Cultural Property in the Event of Armed Conflict, with Regulations for the Execution of the Convention (Hague Convention).
- UNESCO (1970). Convention on the Means of Prohibiting and Preventing the Illicit Import, Export and Transfer of Ownership of Cultural Property.
- UNESCO (1972). Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage.
- UNESCO (1999). Second Protocol to the Hague Convention of 1954 for the Protection of Cultural Property in the Event of Armed Conflict.
- UNESCO (2011). Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention. Paris: UNESCO World Heritage Centre.
UNIDROIT. Convention on Stolen or Illegally Exported Cultural Objects (1995): Status of Contracting States and Iran’s accession information.
- United Nations (2000). United Nations Convention against Transnational Organized Crime (Palermo Convention).