پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

اصل شخصی بودن مسئولیت کیفری در فقه امامیه و حقوق کیفری بین ­المللی با تأکید بر رویه دیوان کیفری بین­ المللی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق، واحد خمین، دانشگاه آزاد اسلامی، خمین، ایران.
2 گروه حقوق، واحد خمین، دانشگاه آزاد اسلامی، خمین، ایران
10.22034/jhsrj.2026.2109134.1136
چکیده
زمینه و هدف: این پژوهش به واکاوی تطبیقی اصل شخصی بودن مسئولیت کیفری در فقه امامیه و حقوق کیفری بین‌المللی، با تأکید بر رویه قضایی دیوان کیفری بین‌المللی، می‌پردازد. مسئله اصلی، چگونگی صیانت از اصل تقصیر و انتساب فردی در رسیدگی به جنایات جمعی و سازمان‌یافته، ازجمله جنایات جنگی و نسل‌زدایی و پیشگیری هم‌زمان از بی‌کیفرمانی عاملان اصلی است.
مواد و روش ­ها: پژوهش حاضر از نوع نظری و با روش توصیفی - تحلیلی انجام شده و بر بررسی تطبیقی مبانی فقهی، مقررات حقوق کیفری بین‌المللی و رویکردهای قضایی دیوان استوار است.
ملاحظات اخلاقی: در گردآوری، تحلیل و گزارش مطالب، اصالت منابع، صداقت علمی و امانت‌داری رعایت شده است.
یافته­ ها: هر دو نظام بر ضرورت انتساب شخصی رفتار مجرمانه، منع مجازات افراد بی‌گناه و پیوند مسئولیت کیفری با تقصیر تأکید دارند. با این ‌حال، حقوق کیفری بین‌المللی با بهره‌گیری از مفاهیمی مانند مباشرت معنوی، نظریه کنترل بر جرم و مسئولیت مافوق، امکان انتساب جنایت به طراحان و فرماندهان را فراهم می‌سازد. در مقابل، فقه امامیه در چارچوب قواعدی همچون تقدم مباشر بر سبب، رابطه سببیت را با دقت بیشتری ارزیابی می‌کند. همچنین نهادهایی مانند عاقله و بیت‌المال، ناظر به جبران خسارت‌اند و نباید با انتقال مسئولیت کیفری اشتباه گرفته شوند.
نتیجه­: تفاوت دو نظام بیش از آنکه به اصل شخصی بودن مسئولیت مربوط باشد، به شیوه احراز انتساب در جرائم پیچیده بازمی‌گردد. بازخوانی ظرفیت‌های فقهی مفاهیم تسبیب، سلطه سازمانی و اکراه روانی می‌تواند زمینه مواجهه مؤثرتر با مشارکت‌های چندلایه در جنایات بین‌المللی را فراهم کند، بی‌آنکه اصل تقصیر فردی تضعیف شود.
کلیدواژه‌ها

منابع
    الف. منابع فارسی
- أمارة، صایل أحمد حسن، «المسؤولیة الجنائیة لرئیس الدولة فی الفقه الإسلامی»، مجلة الزرقاء للبحوث والدراسات الإنسانیة، دوره بیست­ودوم، شماره دوم، ۲۰۲۲.
- بهنسی، أحمد فتحی، المسؤولیة الجنائیة فی الفقه الإسلامی (الطبعة الرابعة)، دار الشروق، ۱۹۸۸.
- الحبیش، محمود، «العاقلة المعاصرة فی واقع الثورة السوریة (دراسة تطبیقیة)»، مجلة بحوث جامعة إدلب، دوره هشتم، شماره اول، ۲۰۲۵.
- الحداد، محمد یحیى أحمد، «القسامة فی الفقه الإسلامی والقانون الیمنی: دراسة مقارنة»، مجلة القلم للعلوم الإنسانیة والتطبیقیة، دوره یازدهم، شماره چهل­وپنجم، ۲۰۲۴.
- الطبرسی، الفضل بن الحسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن (تصحیح وتحقیق وتعلیق هاشم الرسولی المحلاتی وفضل الله الیزدی الطباطبائی). دار المعرفة، ۱۹۸۶.
- الطوسی، محمد بن الحسن، المبسوط فی فقه الإمامیة، جلد هفتم، تصحیح وتعلیق محمد باقر البهبودی، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، ۱۳۵۱ش.
- الطوسی، محمد بن الحسن، التبیان فی تفسیر القرآن، جلد چهارم، دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
- ظفری، محمد رضا و کاظم، سلوى نوزاد، «الجرائم الناقصة فی الفقه الإمامی وقانون العقوبات العراقی»، مجلة الکلیة الإسلامیة الجامعة، دوره دوم، شماره هشتادوششم، ۲۰۲۶.
- علی، صادق حسن و وغاوی، محمد فرحان، «أدلة تحریم جریمة القتل فی الفقه الإمامی والقانون العراقی: دراسة مقارنة»، مجلة مرکز دراسات الکوفة، دوره اول، شماره هفتادوششم، ۲۰۲۵.
- موافی، أیمن محمد سعد، «حدیث القسامة: دراسة تحلیلیة»، المجلة العلمیة لکلیة الدراسات الإسلامیة والعربیة للبنین بدمیاط الجدیدة، دوره شانزدهم، شماره اول، ۲۰۲۴.
- مؤسسة فقه الثقلین الثقافیة (محقق)، دیة العاقلة: طبقاً لنظریات المرجع الدینی سماحة آیة الله العظمى الشیخ یوسف الصانعی، منشورات فقه الثقلین، ۱۴۴۰ق.
    ب. منابع لاتین
- Adjei, W. E, “The Development of Individual Criminal Responsibility Under International Law: Lessons from Nuremberg and Tokyo War Crimes Trials”, Journal of Legal Studies, Vol. 25, No. 39, 2020.
- Ambos, K, Omission, in Particular Command Responsibility, In Treatise on International Criminal Law: Volume I: Foundations and General Part (2nd ed., pp. 257–327). Oxford University Press, 2021.
- Ambos, K, Treatise on International Criminal Law: Volume I: Foundations and General Part (2nd ed.), Oxford University Press, 2021.
- Badar, M. E, The Concept of Mens Rea in International Criminal Law: The Case for a Unified Approach, Hart Publishing, 2013.
- Ghodsi, E, “Murder in the Criminal Law of Iran and Islam”, The Journal of Criminal Law, Vol. 68, No. 2, 2004.
- Gil Gil, A & Maculan, E, “Current Trends in the Definition of ‘Perpetrator’ by the International Criminal Court: From the Decision on the Confirmation of Charges in the Lubanga Case to the Katanga Judgment”, Leiden Journal of International Law, Vol. 28. No. 2, 2015.
- Horder, J, Ashworth’s Principles of Criminal Law (10th ed.), Oxford University Press, 2022.
- Jackson, M, “Causation and the Legal Character of Command Responsibility after Bemba at the International Criminal Court”, Journal of International Criminal Justice, Vol. 20, No. 2, 2022.
- O’Sullivan, C, “New Court, Same Division: The Bemba Case as an Illustration of the Continued Confusion Regarding the Command Responsibility Doctrine”, Leiden Journal of International Law, Vol. 35. No. 3, 2022.
- Osten, P, “Indirect Co-Perpetration and the Control theory: A Japanese Perspective”, Journal of International Criminal Justice, Vol. 20, No. 3, 2022.
- Özdan, S, The Human Rights Challenge to Immunity in International Law, Palgrave Macmillan, 2022.
- Schabas, W. A, Article 25. Individual Criminal Responsibility/ Responsabilité pénale Individuelle. In: The International Criminal Court: A commentary on the Rome Statute (2nd ed., pp. 559–590). Oxford University Press, 2016.
- Tsafrir, N, Major Modifications of the Islamic Law of Homicide. In Collective Liability in Islam: The ‘Aqila and Blood Money Payments (pp. 10–17). Cambridge University Press, 2020.
- Van Sliedregt, E, “The Curious Case of International Criminal Liability”, Journal of International Criminal Justice, Vol. 10, No. 5, 2012.
- Vanacore, G, “Legality, Culpability and Dogmatik: A Dialogue between the ECtHR, Comparative and International Criminal Law”, International Criminal Law Review, Vol. 15, No. 5, 2015.
- Weatherall, T, Duality of Responsibility in International Law: The Individual, the State, and International Crimes, Brill Nijhoff, 2022.