پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

حمایت از کودکان دارای معلولیت در دعاوی حضانت: تحلیل فقهی- حقوقی خلأهای حقوق ایران در پرتو کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/jhsrj.2026.2104746.1122
چکیده

زمینه و هدف: دعاوی حضانت کودکان دارای معلولیت، به­دلیل نیازهای درمانی، توان‌بخشی، ارتباطی و حمایتی آنان، با دعاوی معمول حضانت تفاوت دارد. اعمال قواعد عمومی قانون مدنی بدون ارزیابی تخصصی وضعیت طفل ممکن است به تصمیم‌هایی منجر شود که با مصلحت عالیه، کرامت و حق برخورداری او از زندگی خانوادگی سازگار نباشد. هدف این پژوهش، تحلیل ظرفیت‌ها و خلأهای حقوق ایران و ارزیابی آن‌ها در پرتو کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت است.
مواد و روش­ها: این تحقیق از نوع نظری بوده ‌روش تحقیق به‌صورت توصیفی تحلیلی می‏باشد.
ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانت­داری رعایت شده است.
یافته ­ها: ظرفیت‌هایی برای توجه به مصلحت طفل و ماده ۱۱۷۳ قانون مدنی، ظرفیت‌هایی برای توجه به مصلحت طفل و مداخله دادگاه فراهم می‌کنند؛ اما فاقد شاخص‌های اختصاصی برای سنجش نیازهای کودک دارای معلولیت، توانایی مراقبتی والدین، نقش کارشناسان توان‌بخشی و تداوم مراقبت پس از بلوغ هستند. همچنین فقر و ناتوانی مالی والد، بدون تفکیک از بی‌توجهی و بد سرپرستی، ممکن است به تصمیم نادرست درباره حضانت بینجامد.
نتیجه­: تفسیر فردی، غیر تبعیض‌آمیز و خانواده‌محور قواعد داخلی، مستلزم ایجاد ارزیابی چند رشته‌ای، مشارکت کودک، حمایت جبرانی دولت و تضمین تداوم خدمات مراقبتی است. معیار موفقیت نظام حمایتی، حفظ امنیت، کرامت، رشد و ارتباط خانوادگی کودک است، نه افزایش سلب حضانت.
کلیدواژه‌ها

- آذری، هاجر و اولادی قادیکلایی، اعظم، «مطالعه تطبیقی «حق مشارکت کودکان» در دعوای حضانت با تأکید بر کنوانسیون حقوق کودک»، دو فصلنامه حقوق بشر، دوره شانزدهم، شماره اول، ۱۴۰۰.
- آذری، هاجر و اولادی قادیکلایی، اعظم، «مطالعه تطبیقی نهاد ارزیابی حضانت: رویکردی علمی و بین‌رشته‌ای در دعاوی حضانت»، مطالعات حقوق تطبیقی، دوره چهاردهم، شماره اول، ۱۴۰۲.
- ابن‌ بابویه، محمد، المقنع، قم، بی­نا، 1415.
- ابن‌ جنید، اسکافی، مجموعة فتاوی ابن‌ الجنید، گردآوری علی‌پناه اشتهاردی، قم، بی­نا، 1416.
- ابن حمزه، محمد، الوسیلة الی نیل الفضیلة، قم، چاپ محمد حسون، 1408.
- ایزدی­فرد، علی­اکبر؛ ادبی­فیروزجایی، رزاق؛ مرتاضی، احمد و زارعی، محمدمهدی، «درخواست اجرت بر حضانت از نگاه فقه اسلامی»، مطالعات زن و خانواده، دوره چهارم، شماره اول (پیاپی هفتم)، 1395.
- بیهقی نیشابوری کیدری، محمدبن حسین، اصباح الشیعة بمصباح الشریعة، قم، چاپ ابراهیم بهادری، 1416.
- پورضیایی، کمیل و غفاری‌نیک، تارا، «آثار حقوقی و اجتماعی الحاق ایران به کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت از منظر حقوق داخلی»، پژوهشنامه حقوق فارس، دوره سوم، شماره ششم، ۱۳۹۹.
- پیرحیاتی، معصومه و روشن، محمد، «بررسی ادله اجتهادی اصل مصلحت در حضانت کودک بر مبنای فقه امامیه و حقوق ایران»، خانواده‌پژوهی، دوره نوزدهم، شماره اول، ۱۴۰۲.
- جعفری، داود، «بررسی جایگاه مصلحت کودک در دعاوی حضانت در قوانین با تأکید بر رویه قضایی ایران»، ماهنامه پایاشهر، دوره ششم، شماره هفتاد و یکم، ۱۴۰۳.
- خانلری بهنمیری، حسین، «تقابل حق و تکلیف حضانت با پذیرش اولویت مصلحت طفل از منظر فقه اسلامی و حقوق ایران»، مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، دوره هجدهم، شماره پنجاه­وهشتم، ۱۴۰۱.
- دبیرنیا، علیرضا و عابدینی، زهرا، «رویکرد حاکم بر حق تعیین سرنوشت افراد دارای معلولیت در اسناد بین‌المللی و نظام حقوقی ایران در عصر حاضر»، مطالعات حقوقی - پژوهشی زنان و خانواده، دوره یازدهم، شماره سوم، ۱۴۰۳.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، قم، اسلامیه، 1417.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الامامیة، تهران، المکتبة المرتضویة، 1388.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، المُقْنِعَ، قم، اسلامیه، 1410.
- علامه حلّی، حسن بن یوسف، قواعدالاحکام، قم، اسلامیه، 1413.
- علی­محمدی، طاهر و خاکساری، الهه، «حضانت کودکان از منظر فقه امامیه و قانون مدنی»، فقه و مبانی حقوق اسلامی (مقالات و بررسی­ها)، دوره چهل­ونهم، شماره اول، 1395.
- غنی­زاده بافقی، مریم و غنی­زاده بافقی، زهرا، «مؤلفه های حضانت در بستر مصالح عالیه کودک»، مجله تحقیقات حقوقی، دوره بیست­ویکم، شماره هشتادوچهارم، 1397.
- غنی‌زاده بافقی، مریم، «نسبت‌سنجی وضعیت کودکان دارای معلولیت با مصالح عالیه کودک در پرتو قوانین ایران و اسناد بین‌المللی»، مطالعات حقوق تطبیقی، دوره دهم، شماره دوم (پیاپی بیستم)، ۱۳۹۸.
- فصیح رامندی، منصوره، «تحلیل وضعیت حقوق فرهنگی کودکان دارای معلولیت براساس قوانین بین‌المللی»، مجله مطالعات ناتوانی، دوره یازدهم، شماره اول، ۱۴۰۰.
- کریمی، عباس و محسنی، الهه، «موانع اجرای حضانت در فقه امامیه، حقوق ایران و حقوق فرانسه»، فقه و مبانی حقوق اسلامی (مقالات و بررسی­ها)، دوره چهل­وهفتم، شماره دوم، 1393.
- محقق حلّی، جعفر بن حسن، شرایع‌الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. نجف، چاپ عبدالحسین محمدعلی بقال، 1389.
- مظاهری، معصومه و افقه، آلاسادات، «نقدی بر محدودیت قانونی حضانت مادر پس از فوت پدر در نظام حقوقی ایران»، خانواده­پژوهی، دوره دوازدهم، شماره چهل­وهفتم، 1395.
- موسوی، عاطفه، حقوق اجتماعی معلولان در حقوق ایران و اسناد بین‌المللی، کنفرانس بین‏المللی پژوهش­های نوین مدیریت، اقتصاد و علوم انسانی، ایران، شیراز، ۱۳۹۶.
- نوراحمدی، انسیه، «حق تربیت کودکان دارای معلولیت، تزاحم حقوق و کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت»، فقه و حقوق خانواده، دوره بیست‏وهفتم، شماره هفتادوهفتم، ۱۴۰۱.
- نوروزی، قدرت‌الله و عباسی، علی، «تحلیل تطبیقی کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت سازمان ملل با قانون حمایت از حقوق معلولان ایران»، مجله علمی - پژوهشی حقوق پزشکی، دوره هجدهم، شماره پنجاه­ونهم، ۱۴۰۳.
- هاشمی، سیده فاطمه، «مطالعۀ تطبیقی حضانت در حقوق ایران و آمریکا با تأکید بر نظریۀ حضانت مشترک». دو فصلنامۀ علمی حقوق تطبیقی، دوره یازدهم، شماره اول، 1403.
- یمرلی، صالح و منصوری، فیروز، «معیار مصلحت کودک تحت حضانت در حقوق ایران، مصر و فقه مذاهب اسلامی». راه تربیت، دوره هشتم، شماره شانزدهم، ۱۴۰۰.
- یوسفیان، الهام، «تأملی بر قانون جامع حمایت از حقوق معلولان در پرتو مقررات کنوانسیون حقوق اشخاص دارای معلولیت»، پژوهش‌های حقوقی، دوره هفتم، شماره سیزدهم، ۱۳۸۷.