پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

جایگاه عدالت در اصل 167 قانون اساسی ایران با نگاهی به آموزه‌های حقوق بشری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق خصوصی، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌آباد، ایران.
2 گروه حقوق، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌آباد، ایران
3 گروه حقوق، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌آباد، ایران.
10.22034/jhsrj.2026.2095529.1109
چکیده
زمینه و هدف: اصل ۱۶۷ قانون اساسی در بطن خود با مفهوم عدالت پیوندی بنیادین دارد؛ مفهومی که در گفتمان معاصر حقوق بشر گره خورده است. پژوهش حاضر با هدف واکاوی جایگاه عدالت به‌عنوان مبنای فلسفی و هنجاری اصل ۱۶۷، می‌کوشد نشان دهد که عدالت در این اصل نه صرفاً یک مفهوم انتزاعی بلکه معیاری برای مشروعیت در چارچوب استانداردهای حقوق بشری است.
مواد و روش ­ها: این پژوهش ماهیتی نظری ـ تحلیلی دارد. داده‌ها از طریق بررسی منابع فقهی، حقوقی، اسناد حقوق بشری و رویه‌های تفسیری مرتبط با اصل ۱۶۷ گردآوری و تحلیل شده‌اند.
ملاحظات اخلاقی: پژوهش حاضر بر پایه صداقت علمی، بی‌طرفی در تحلیل و تفسیر و رعایت حقوق مؤلفان انجام شده است.
یافته­ ها: نتایج پژوهش نشان می‌دهد که عدالت در چهار سطح فلسفی، فقهی، حقوقی و قضایی دارای پیوندی درونی اما کارکردهایی متمایز است. در این چارچوب، اصل ۱۶۷ با اعطای اختیار تفسیر به قاضی، امکان ایجاد تعادل میان عدالت صوری قانون و عدالت ماهوی را فراهم می‌آورد و می‌تواند در موارد خلأ قانونی به‌عنوان ابزاری برای صیانت از حقوق بنیادین و استانداردهای عدالت در گفتمان حقوق بشر عمل کند.
نتیجه­: اصل ۱۶۷ را می‌توان نه صرفاً سازوکاری برای ارجاع به فقه، بلکه ابزاری هنجاری برای تحقق عدالت ماهوی در فرآیند دادرسی دانست؛ عدالتی که در پرتو آموزه‌های حقوق بشری هم‌راستا می‌شود. بدین ترتیب، این اصل می‌تواند نقشی مهم در تقویت مشروعیت قضایی و ارتقای پیوند میان فقه، قانون و ارزش‌های حقوق بشر ایفا کند.
کلیدواژه‌ها

     منبع فارسی و عربی
- آشوری، محمد، آیین دادرسی کیفری، جلد اول، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۹۰.
- الشریف، محمد مهدی، منطق حقوق، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۹۹.
- امامی، سید حسن، حقوق مدنی، جلد اول، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۷۶.
- انصاری، مرتضی، مکاسب، تهران، انتشارات فقه اسلامی، 1281ق.
- جعفری‌تبار، حسن، منطق حیرانی: در باب استدلال حقوقی، چاپ اول، تهران، فرهنگ نشر نو، ۱۳۹۹.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر، مقدمه عمومی علم حقوق، تهران، کتابخانه گنج دانش، ۱۳۷۸.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، جلد دوم، تهران، کتابخانه گنج دانش، ۱۳۸۳.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر، مجموعه محشی قانون مدنی، تهران، کتابخانه گنج دانش، ۱۳۸۴.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر، ترمینولوژی حقوق، تهران، کتابخانه گنج دانش، ۱۳۹۰.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر، دایره‌المعارف حقوق مدنی و تجارت، تهران، کتابخانه گنج دانش، ۱۳۹۹.
- حسینی، سیدمحمد، قواعد فقه، جلد سوم، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۸۴.
- خمینی، روح‌الله، تحریرالوسیله، جلد دوم، قم، مؤسسه مطبوعاتی دارالعلم، ۱۳۶۳.
- خمینی، روح‌الله، تحریر الوسیله، قم، مؤسسه مطبوعاتی دارالعلم، ۱۴۰۰ق.
- خمینی، روح‌الله، کتاب البیع، جلد ۲، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۳ق.
- خوئی، سید ابوالقاسم، مبانی تکملة المنهاج، قم، مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، ۱۴۱۰ق.
- روحانی، سید محمدصادق، فقه الصادق، قم، دفتر آیت‌الله روحانی، ۱۴۲۰ق.
- سیستانی، سید علی، منهاج الصالحین، قم، دفتر آیت‌الله سیستانی، ۱۴۲۵ق.
- شمس، عبدالله، آیین دادرسی مدنی، جلد اول، تهران، انتشارات دراک، ۱۳۹۰.
- شورای نگهبان، نظریه تفسیری شماره ۱۴۶/۷۲/۸، ۱۳۷۲.
- شورای نگهبان، نظریه تفسیری شماره ۲۵۲/۸۰/۱۷، ۱۳۸۰.
- شهید اول، محمد بن مکی، اللمعة الدمشقیة، جلد دوم، بیروت، دار مکتبة الهلال، ۱۳۶۳.
- شهید ثانی، زین‌الدین­بن­علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، بی‌تا.
- صدر، سید محمدباقر، اقتصادنا، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۰ق.
- صفایی، سیدحسین، حقوق مدنی، جلد اول، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۹۰.
- طباطبایی، سید مصطفی، حقوق و فقه تطبیقی، جلد اول، تهران، بی­نا، ۱۳۹۷.
- عمید زنجانی، عباسعلی، مبانی اندیشه سیاسی اسلام، جلد اول، تهران، انتشارات مجد، ۱۳۸۲.
- فاضل، محمدجواد، القواعد الفقهیه، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار (ع)، ۱۳۹۲.
- کاتوزیان، امیرناصر، مقدمه علم حقوق، چاپ شصت‌وهشتم، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۸۷.
- کاتوزیان، امیرناصر، فلسفه حقوق: منابع حقوق، جلد دوم، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۹۴.
- محجوب، علیرضا، نقش رویه قضایی در حقوق ایران، جلد اول، تهران، نشر میزان، ۱۳۹۵.
- محقق حلی، نجم‌الدین جعفر بن حسن، شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، جلد چهارم، قم، منشورات دارالهدی، ۱۳۸۴.
- محقق داماد، سید مصطفی، قواعد فقه، جلد اول، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، ۱۳۸۵.
- محقق داماد، سید مصطفی، مکتب اجتهادی آخوند خراسانی، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، ۱۳۹۷.
- محقق داماد، سید مصطفی، حکمت و دیانت، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، ۱۴۰۲.
- محقق داماد، سید مصطفی، مکاتب تفسیری در فقه امامیه، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، ۱۴۰۳.
- محقق نراقی، احمد بن محمدمهدی، عوائد الأیام، قم، دارالکتب الاسلامیه، بی‌تا.
- موسوی بجنوردی، سید محمد، قواعد فقهیه، جلد دوم، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۷۹.
- نظامی، عباس، قواعد عمومی آیین دادرسی مدنی، جلد اول، تهران، نشر میزان، ۱۳۹۵.
- هاشمی، سید محمد، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، جلد دوم، چاپ نامشخص، تهران، نشر دادگستر، ۱۳۸۱.
- هاشمی، سید محمد، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، جلد دوم، تهران، نشر دادگستر، ۱۳۹۵.
     منابع لاتین
- Brennan, D, Equity and Trusts, London, Routledge, 2017.
- Carbonnier, Jean, Droit civil: Les biens, Paris, Presses Universitaires de France, 2017.
- Dworkin, R , Law's Empire, Cambridge, MA, Harvard University Press, 1986.
- Friedman, L, A History of American Law (4th ed.). New York, Oxford University Press, 2019.
- Hart, H. L. A, The Concept of Law, Oxford, Clarendon Press, 1961.
- Marshall, I, Comparative Legal Systems, New York, Oxford University Press. 2010.
- Roth, J, German Civil Law: An Introduction, Baden-Baden, Nomos Verlag, 2018.
- Snell, E, Snell’s Equity, London, Sweet & Maxwell, 2019.