پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

مؤلفه‏ های حکمرانی الکترونیک قضایی با نگاهی بر الزامات حقوق بشری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق عمومی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 گروه حقوق، واحد ورامین_ پیشوا، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
3 گروه حقوق، واحد همدان، دانشگاه آزاد اسلامی، همدان، ایران.
چکیده
زمینه و هدف: با گسترش فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطی، تحول نظام قضایی به سمت قضایای الکترونیک به‌عنوان پارادایمی نوین مطرح شده است. این پژوهش با هدف شناسایی مؤلفه‌های حکمرانی الکترونیک قضایی و تحلیل الزامات آن در پرتو حقوق بشر انجام شده است. نوآوری پژوهش در ارائه­ی چارچوبی نظری ـ هنجاری برای حکمرانی الکترونیک قضایی است که برخلاف الگوهای رایج ادبیات حکمرانی دیجیتال و عدالت الکترونیک، فناوری را نه صرفاً ابزار ارتقای کارآمدی، بلکه نهادی حقوقی و حقوق‌بشری تلقی می‌کند.
مواد و روش ­ها: پژوهش حاضر با روش کتابخانه‌ای و اسنادی و با رویکرد توصیفی–تحلیلی انجام شده است. داده‌ها از منابع معتبر فارسی و انگلیسی شامل مقالات، کتاب‌ها و اسناد بین‌المللی گردآوری و بر مبنای اصول حکمرانی مطلوب و حقوق بنیادین تحلیل شده‌اند.
ملاحظات اخلاقی: در فرایند نگارش، اصالت متن، امانت‌داری در ارجاع‌دهی و رعایت بی‌طرفی علمی مدنظر قرار گرفته و هیچ‌گونه تضاد منافع وجود ندارد.
یافته­ ها: مؤلفه‌های حکمرانی الکترونیک قضایی شامل دسترسی آزاد و برابر به اطلاعات حقوقی، تسهیل دسترسی به دادگاه‌ها و سازوکارهای حل اختلاف برخط، تسریع و تضمین امنیت ارتباطات قضایی، بهبود عملکرد قوه قضاییه، تقویت شفافیت و پاسخگویی، افزایش مشارکت عمومی و اصلاح فرایندهای اداری از طریق توسعه فناوری است. این مؤلفه‌ها در صورت همراهی با تضمین‌هایی همچون حفاظت از داده‌های شخصی، امنیت سایبری و پیشگیری از شکاف دیجیتال، می‌توانند زمینه تحقق عدالت دیجیتال و حق دسترسی مؤثر به دادرسی را فراهم کنند.
نتیجه­: نظام قضایی الکترونیک بدون برخورداری از حکمرانی مؤثر و پاسخگو قادر به تضمین اعتماد عمومی و مشارکت واقعی نخواهد بود. استقرار این نظام مستلزم پایبندی به اصول شفافیت، عدم تبعیض، فراگیری و حاکمیت قانون است تا از بازتولید نابرابری‌های دیجیتال و نقض حقوق بشر جلوگیری شود.
کلیدواژه‌ها

منابع
    الف. منابع فارسی
- اسکندری، مرجان، چارچوب حقوقی و ساختاری خصوصی‌سازی در ایران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق عمومی، تهران، دانشگاه شهید بهشتی، 1402.
- تفرشی، مرتضی، نظم اداری در ایران، چاپ اول، تهران، انتشارات یساولی، 1400.
- رخشانی، محمدتقی، تکاپو برای دموکراسی، تهران، نشر تفتان، 1399.
- عاملی، سعیدرضا، «جهانی شدن: مفاهیم و نظریه‌ها»، نشریه ارغنون، دوره دهم، شماره بیست و چهارم، 1383.
- عباسی، عبادالله، کالبدشکافی قدرت؛ مطالعه تطبیقی جایگاه رئیس‌جمهور در پیکره حاکمیت کشورهای ایران، فرانسه و آمریکا، شیراز، پردیسان، 1399.
- عظیمی، فخرالدین، «دموکراسی، جامعه مدنی و تمدن مدرن»، نشریه نگاه نو، شماره سی­ام، 1375.
- گسن، رمون، جرم‌شناسی بزهکاری اقتصادی (نظریه عمومی تزویر)، ترجمۀ شهرام ابراهیمی، چاپ دوم، تهران، نشر میزان، 1401.
- ملک‌محمدی­نوری، حمیدرضا و هادی‌زاده، مجید، «بازمهندسی دولت در قالب دولت الکترونیک»، مجله حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، شماره شصت­وپنجم، 1383.
- وینر، فیلیپ، فرهنگ اندیشه‌های سیاسی، ترجمۀ خشایار دیهیمی، چاپ اول، تهران، نشر نی، 1395.
    ب. منابع لاتین
- Ari, M & Rahman, M, Technology: Technological Advances and Changes in Human Lifestyles in a Socio-Cultural Perspective, Proceeding International Conference on Science and Engineering, 2020.
- Belyaeva, V; Lukashina, E & Tezina, E, Max Weber’s Concept of Bureaucracy in the Sociological Theory of Organization, 2022.
- Garcia-Río, E. & Baena-Luna, P., “Epistemology of e-democracy and e-governance through scientific mapping”, Tourism & Management Studies, Vol. 20 2024.
- Grigalashvili, V., “E-government and E-governance: Various or Multifarious Concepts”, International Journal of Scientific and Management Research, Vol. 5, No. 1, 2022.
- Grigalashvili, V, “Digital Government and Digital Governance: Grand Concept”, International Journal of Scientific and Management Research, Vol. 6, 2023.
- Ibrahim, A. H. H, “Decentralization and its Impact on Improving Public Services”, International Journal of Social Sciences, Vol. 7, No. 2, 2024.
- Lazor, O; Lazor, O; Yunyk, I; Zubar, I; Dzeveliuk, M & Dzeveliuk, A, “The Impact of E-Governance on Shortening the Public Service Delivery Terms”, Telos: Revista de Estudios Interdisciplinarios en Ciencias Sociales, Vol. 26, No. 3, 2024.
- McDonald, B. D; Hall, J. L; O'Flynn, J & van Thiel, S, “The Future of Public Administration Research: An Editor's Perspective”, Public Administration, Vol. 100, No. 1, 2022.
- Muharman, Dedy, “The Evolution of Cyber Law: Protecting Privacy and Security in the Digital Age”, Journal of Information Systems Engineering and Management, Vol. 10, No. 51, 2025.
- Onţanu, E. A, E-Justice Governance in the EU, in D. R. Troitiño (ed.), eGovernance in the European Union: Strategies, Tools, and Implementation, Publisher: Springer Cham, 2024.
- Reiling, D & Contini, Francesco, “E-Justice Platforms: Challenges for Judicial Governance”, International Journal for Court Administration, Vol. 13, No. 1, 2022.
- Shin, B.; Floch, J.; Rask, M.; Bæck, P.; Edgar, C.; Berditchevskaia, A.; Mesure, P.; Branlat, M., “A Systematic Analysis of Digital Tools for Citizen Participation”, Government Information Quarterly, Vol. 41, No. 3, 2024.
- Silva, M; Correia, S; Machado, P; Oliveira, V, “Adoption of Information Technology in Public Administration: A Focus on the Organizational Factors of a Brazilian Federal University”, Teoria e Prática em Administração, Vol. 10, No. 2, 2020.
- Waldron, J., “Separation of Powers in Thought and Practice?”, Revista de Direito Administrativo, Vol. 279, No. 3, 2020.
- Zufelde, S & Farzullayev, A, Organisational Theories of the 20th Century and Max Weber Theory of Bureaucracy, 2025.