پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

تعلیق­ناپذیری اصول دادرسی منصفانه در پرتو آموزه­های حقوق بشری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق کیفری و جرم شناسی، واحد یاسوج، دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران.
2 گروه حقوق، واحد یاسوج، دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران.
10.22034/jhsrj.2026.2089507.1075
چکیده
زمینه و هدف: دادرسی منصفانه به‌عنوان یکی از بنیادی‌ترین تضمین‌های حقوق بشر، ناظر بر شیوه اعمال قدرت کیفری دولت، صیانت از کرامت انسانی و ایجاد توازن میان اقتدار عمومی و حقوق دفاعی متهم است. این مقاله با هدف تحلیل مبانی هنجاری و کارکردی اصول دادرسی منصفانه در پرتو آموزه‌های حقوق بشری و ارزیابی میزان انطباق آن با نظام حقوقی ایران نگارش یافته است.
مواد و روش­ها: پژوهش حاضر با رویکرد توصیفیتحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه‌ای شامل اسناد بین‌المللی حقوق بشر، قوانین داخلی و آرای دادگاه اروپایی حقوق بشر انجام شده است.
ملاحظات اخلاقی: در فرایند نگارش، اصول امانت­داری علمی، ارجاع‌دهی دقیق، بی‌طرفی علمی و پرهیز از تعارض منافع رعایت شده است.
یافته­ها: اصول بنیادین دادرسی منصفانه شامل اصل برائت، تساوی سلاح‌ها، حق سکوت، تفهیم اتهام، حق برخورداری از وکیل، منع شکنجه و اعتبار ادله قانونی است. نظام حقوقی ایران این اصول را در سطح تقنینی، به‌ویژه در قانون اساسی و قانون آیین دادرسی کیفری، به رسمیت شناخته است؛ با این حال در مرحله اجرا با چالش‌هایی همچون محدودیت دسترسی مؤثر به وکیل، تضعیف علنی بودن دادرسی، ابهام در استقلال قضایی و چالش در پذیرش یا رد ادله نامشروع مواجه است.
نتیجه­: شکاف معنادار میان شناسایی قانونی و اجرای عملی اصول دادرسی منصفانه، این خطر را ایجاد می‌کند که این اصول به سطحی صرفاً اعلامی و نمادین تقلیل یابند. تحقق دادرسی عادلانه مستلزم اصلاح رویه‌های قضایی، تضمین واقعی تساوی سلاح‌ها، تقویت حق سکوت و دسترسی مؤثر به وکیل، و پیش‌بینی ضمانت‌اجراهای کارآمد برای ادله نامشروع است.
کلیدواژه‌ها

     منابع فارسی
- آماده، غلامحسین، نقش رئیس قوه قضاییه در فرآیند کیفری ایران، تهران، نشر دادگستر، ۱۴۰0.
- امیدی، جلیل، «آیین دادرسی کیفری و حقوق بشر»، فصلنامه مجلس و پژوهش، شماره ۷۸، سال دهم، ۱۳۸۹.
- انصاری، مرتضی، المکاسب، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، 1415ق.
- کاتوزیان، ناصر، فلسفهی حقوق، منابع حقوق ، جلد دوم، تهران، شرکت سهامی انتشار، 1378.
- آشوری، محمد، عدالت کیفری، چاپ اول، تهران، گنج دانش، ۱۴۰۴.
- جعفری‌تبار، حسن، مبانی تفسیر فلسفی حقوقی، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۴۰۰.
- رحمدل، منصور، «قانون اساسی و اصل برائت»، نشریه حقوق اساسی، شماره شصت­وهفتم، سال چهارم، ۱۴۰۰.
- رحیمی‌نژاد، علی، آیین دادرسی کیفری، تهران، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۴۰۲.
- صادقی، محسن، اصول حقوقی و جایگاه آن در حقوق موضوعه، تهران، نشر میزان، ۱۴۰۴.
- علم، محمود، دادگستری استاندارد در اسناد بین‌المللی، چاپ اول، تهران، نشر میزان، ۱۴۰۱.
- فخار طوسی، جواد، حقوق متهمان (فقهی و حقوقی)، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۴۰۲.
- فخار طوسی، جواد، حقوق متهمان (فقهی و حقوقی)، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۴۰۲.
- فضائلی، مصطفی، دادرسی عادلانه محاکمات کیفری بین‌المللی، چاپ دوم، تهران، نشر شهر دانش، ۱۴۰۳.
- فضائلی، مصطفی، دادرسی عادلانه، تهران، انتشارات شهر دانش، ۱۴۰۲.
- قربانی، علی، دادرسی منصفانه در رویه اروپایی حقوق بشر، چاپ اول، نشر حقوق امروز، 1404.
- کاشانی، سید محمود، استانداردهای جهانی دادگستری، چاپ اول، تهران، نشر میزان، 1402.
- موسوی خمینی، روح‌الله. تحریر الوسیله، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1379.
- مهرا، نسرین؛ محمودیان اصفهانی، کامران: «الزامات حقوق بشری کشف جرم در نظام حقوقی ایران»، فصلنامه فصلنامه مطالعات حقوق عمومی، دوره چهل­وهفتم، شماره دوم، 1396.
 
     منابع لاتین
- Sun, Changyong, “Controlling Death Penalty via Due Process of Law — on the Perfection of Death Penalty Proceedings in China from the Perspective of Fair Trial Rights”, Law Review of Nanjing University, No. 1, 2008.
- Greer, Steven, The Margin of Appreciation: Interpretation and Discretion under the European Convention on Human Rights, Strasbourg, 2000.
- Harris, David J. – O’Boyle, Michael – Bates, Ed P. & Others, Law of the European Convention on Human Rights, Third Edition, Oxford, 2014.
- Heubel, Horst, Der “Fair Trial” Ein Grundsatz des Strafverfahrens?, Berlin, Duncker & Humblot, 1981.
- Hope, Janet, “A Constitutional Right to a Fair Trial? Implications for the Reform of the Australian Criminal Justice System”, Federal Law Review, Volume 24, No. 1, 1996.
- Jackson, John D. – Summers, Sarah J., Internationalisation of Criminal Evidence, Oxford, 2012.
- Jayawickrama, N., The Judicial Application of Human Rights Law: National, Regional and International Jurisprudence, Cambridge, Cambridge University Press, 2002.
- Kaşıkara, M. Serhat, AİHS Çerçevesinde Adil Yargılanma Hakkı [Right to a Fair Trial in the Context of European Convention on Human Rights], Ankara, 2009.
- Roberts, Paul, “Normative Evolutionary Evidentiary Exclusion: Coercion, Deception and the Right to a Fair Trial”, in Reimagining Common Law Procedural Traditions, Oxford, Hart Publishing, 2012.
- Vitkauskas, Dovydas – Dikov, Grigoriy, Protecting the Right to a Fair Trial under the European Convention on Human Rights, Strasbourg, Council of Europe, 2012.
- Vogler, Richard, “Due Process”, in Rosenfeld, Michel – Sajó, András (Eds.), The Oxford Handbook of Comparative Constitutional Law, Oxford, 2012.
- Wilkinson, J. Harvie, “The Dual Lives of Rights: The Rhetoric and Practice of Rights in America”, California Law Review, Volume 98, No. 2, 2010.
- Williams, Ryan, “The (One and Only) Substantive Due Process Clause”, Yale Law Journal, Volume 120, 2010.
- Zhang, Jixi, “On the Principle of Ne Bis in Idem in ICCPR”, Journal of Southwest University of Nationalities, No. 5, 2009.