پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

داوری بین‌المللی و چالش تعارض صلاحیت‌ها: از قانون سوئیس تا داوری‌های موازی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
گروه حقوق خصوصی، واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف آباد، ایران.
10.22034/jhsrj.2026.2086428.1064
چکیده
زمینه و هدف: با گسترش داوری بین‌المللی، تعارض صلاحیت‌ها میان دادگاه‌های دولتی و دیوان‌های داوری و نیز میان خود دیوان‌های داوری به چالش بنیادین نظام‌های حقوقی تبدیل شده است. مقاله پیش‌رو با هدف شناسایی ظرفیت‌های هنجاریِ مدیریت این تعارض، سه حوزۀ به‌هم‌پیوسته را کانون تحلیل قرار می‌دهد: اصلاحات ساختاری قانون داوری سوئیس (۲۰۱۲)، استثنای دیرپای داوری از مقررات بروکسل، و مسئله‌ی مغفولِ داوری‌های موازی.
مواد و روش­ها: پژوهش با روش «تحلیلی -تطبیقی» انجام شده است. قوانین داوری سوئیس، مقررات بروکسل و رویه‌ی قضایی دیوان دادگستری اروپا به‌عنوان مطالعه‌ی موردیِ تعارض یکپارچگی منطقه‌ای و کثرت‌گرایی رویه‌ای، و نیز رویه‌های داوری موازی بررسی شده‌اند.
ملاحظات اخلاقی: اصول امانت‌داری علمی در استناد به منابع، گزارش‌دهی دقیق یافته‌ها و عدم سوگیری در تحلیل رویه‌ها رعایت شده است.
یافته­ها: اصلاحات سوئیس با دو نوآوریِ «صرف‌نظر ضمنی از حق انتخاب داور» و «اختیار گسترده‌ی دادگاه در انتصاب و ابطال داوران» امکان ادغام دعاوی چندجانبه را فراهم کرده و الگویی کارآمد برای انعطاف‌پذیری توأم با بی‌طرفی ارائه می‌دهد. استثنای داوری از مقررات بروکسل، علی‌رغم پیشنهادهای کارآمد کمیسیون اروپا، همچون شکافی هنجاری باقی مانده است. اصل «صلاحیت بر صلاحیت» استقلال داوری را تضمین می‌کند اما در داوری‌های موازی کارآمدی کامل ندارد و به احکام متعارض می‌انجامد.
نتیجه­: مدیریت تعارض صلاحیت‌ها نه از راه استقلال مطلق داوری و نه از رهگذر ادغام کامل در نظام قضایی ممکن نیست. مقاله با پیشنهاد «نظریه‌ی هماهنگی نهادی» نشان می‌دهد که با تعدیل اصل اعتماد متقابل و الگوبرداری از سازوکار ماده‌ی ۲۹ بروکسل می‌توان «هم‌کنشی رقابتی» را به «هم‌افزایی رویه‌ای» تبدیل کرد.
کلیدواژه‌ها

- حدادی، مهدی، داوری بین‌المللی در نظام حقوقی ایران، تهران، مجمع علمی و فرهنگی مجد، ۱۳۹۸.
- شیروی، عبدالحسین، داوری تجاری بین‌المللی، تهران، سمت، ۱۴۰۳.
- نیک‌بخت، حمیدرضا، داوری تجاری بین‌المللی (آیین­داوری)، تهران، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی، 1391.
 
     منابع لاتین
- Baptista, Luiz Olavo. “Parallel Arbitrations – Waivers and Estoppel” in Lew & Cremades (eds.), Parallel State and Arbitral Procedures in International Arbitration, ICC, 2005.
- Cremades, Bernardo & Madalena, Ignacio. “Parallel Proceedings in International Arbitration”, Arbitration International, 2008.
- Dimsey, Mariel. The Resolution of International Investment Disputes: Challenges and Solutions. Eleven International Publishing, 2008.
- Dugan, Christopher F. et al. Investor‑State Arbitration. Oxford University Press, 2008.
- Erk‑Kubat, Nadia. Jurisdictional Disputes in Parallel Proceedings. University of St Gallen, 2014.
- Forsten, Denice. Parallel Proceedings and the Doctrine of Lis Pendens in International Commercial Arbitration, Master’s Thesis, Uppsala University, 2015.
- Gaillard, Emmanuel & Pinsolle, Philippe. “Advocacy in Practice: The Use of Parallel Proceedings” in Bishop et al. (eds.), The Art of Advocacy in International Arbitration, 2010.
- Naimark & Keer. “What Do Parties Really Want from International Commercial Arbitration”, Dispute Resolution Journal, 2002/2003.
- Park, William W. “Bridging the Gap in Forum Selection”, Transnational Law & Contemporary Problems, 1999.
- Rivkin, David W. “The Impact of Parallel and Successive Proceedings on the Enforcement of Arbitral Awards” in Lew & Cremades (eds.), 2005.
- Shany, Yuval. “Contract Claims vs Treaty Claims”, American Journal of International Law, 2005.
- Teitz, Louise Ellen. “Both Sides of the Coin…”, Roger Williams University Law Review, 2004.
- Yannaca‑Small, Katia. “Parallel Proceedings” in Muchlinski et al. (eds.), Oxford Handbook of International Investment Law, 2008.