پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

معماری امنیت شهری و حقوق بشر: رویکردی کرامت‌مدار به پیشگیری از جرم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق، واحد میبد، دانشگاه ازاد اسلامی، میبد، ایران.
2 استادیار، گروه حقوق، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایران.
10.22034/jhsrj.2026.2084632.1055
چکیده
زمینه و هدف: این پژوهش با هدف مقایسه دو نظام حقوقی امنیت‌مدار و کرامت‌مدار در حوزه معماری امنیت شهری و پیشگیری از جرم انجام شد، با تمرکز ویژه بر کاربست آموزه‌های حقوق بشری و اصول «پیشگیری از جرم از طریق طراحی محیطی». هدف اصلی، تحلیل پیامدهای اجرای این اصول در چارچوب نظام حقوقی امنیت‌مدار ایران و ارائه الگوی تعدیلی مبتنی بر کرامت انسانی است.
مواد و روش­ها: این مطالعه از نوع توصیفی-تحلیلی است. داده‌ها از طریق بررسی کتابخانه‌ای اسناد و قوانین و تحلیل محتوای یافته‌های میدانی در هیجده کلان‌شهر ایران گردآوری شد.
ملاحظات اخلاقی: در این پژوهش اصول اخلاقی پژوهش‌های کتابخانه‌ای رعایت گردید؛ شامل استناد دقیق به منابع، حفظ اصالت متون و پرهیز از هرگونه جهت‌گیری جانبدارانه غیرعلمی.
یافته­ها: نتایج نشان داد که نظام امنیت‌مدار با پنج مؤلفه اصلی- تقدم مطلق امنیت، اختیارات اجرایی گسترده بدون نظارت قضایی، محرمانگی داده‌ها، نابرابری توزیعی و فقدان ارزیابی آثار - اجرای اصول پیشگیری از جرم از طریق طراحی محیطی را به سوی کنترل اجتماعی فراگیر، تبعیض فضایی و «قلعه‌ای شدن شهر» هدایت کرده است. این رویکرد پیامدهایی چون جابه‌جایی جرم، کاهش سرمایه اجتماعی و مشروعیت‌زدایی نهادها را به همراه داشته است.
نتیجه­: دستیابی به امنیت شهری پایدار و عادلانه مستلزم گذار از رویکرد صرفاً امنیت‌مدار به نظام حقوقی کرامت‌مدار است. طراحی و اجرای یک «الگوی بومی تعدیلی» که ساحت‌های کالبدی، اجتماعی و حقوقی را با مشارکت شهروندان و رعایت اصول شفافیت، تناسب و عدالت تلفیق کند، می‌تواند به‌طور هم‌زمان اهداف پیشگیری از جرم و صیانت از کرامت و حقوق بنیادین انسانی را تحقق بخشد.
کلیدواژه‌ها

- ابراهیمی، شهرام، جرم شناسی پیشگیری، جلد اول، چاپ پنجم، تهران، نشر میزان، 1401.
- احمدی، سیدمحمدصادق؛ شمعی، محمد، تقابل و توازن امنیت و آزادی در دولت قانونمدار، چاپ اول، تهران، نشر میزان، 1399.
- اشنایدر، ریچارد؛ کیچین، تد، برنامه ریزی شهری برای پیشگیری از جرم، ترجمه فرزان سجودی، چاپ اول، تهران، انتشارات سازمان تحقیقات و مطالعات ناجا، 1387.
- بهزادپور، محمد؛ ساروخانی، سمیه، «بررسی میزان پیشگیری از جرم با استفاده از طراحی محیط»، فصلنامه معماری‌شناسی، دورۀ سوم، شمارۀ هفدهم، 1399.
- پاکزاد، جهانشاه، سیر اندیشه ها در شهرسازی (3)، چاپ اول، تهران، انتشارات شهیدی، 1388.
- پورجعفر، محمّدرضا؛ رضایی فر، فاطمه؛ تقوایی، علی اکبر، «فضاهای قابل دفاع به عنوان سرمایهای در کاهش میزان جرم­های شهری و ارتقای امنیت محیطی (با توجه به شهرهای سنتی ایران)»، فصلنامه دانشنامه علوم اجتماعی، دوره اول، شماره سوم، 1389.
- جیسون، سوزان؛ ویلسون، پل آرا، طراحی محیطیِ جرم ستیز، ترجمه محسن کلانتری و ابوذر سلامی، چاپ اول، تهران، انتشارات دفتر تحقیقات کاربردی پلیس پیشگیری ناجا، 1387.
- حسینی دیوشلی، سیده فرگل؛ کریمی آذری، امیررضا، «استخراج راهبردهای محیطی مؤثر در پیشگیری از جرایم بر اساس نظریه (مطالعه موردی: مجتمع های مسکونی شهر رشت)» ، فصلنامه مدیریت شهری و روستایی، دوره شانزدهم، شماره چهل و هشتم، 1396.
- رحمت، نادر، تعادل میان امنیت و حقوق فردی در نظام‌های حقوقی، تهران، پژوهشکده حقوق، 1400.
- سلطانزاده، حسین، فضاهای شهری در بافت‌های تاریخی ایران، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1393.
- ضمیری، مهسا و شریفی نوغابی، آزاده، «ارائه راهکارهایی در جهت افزایش امنیت در محله های مسکونی از طریق طراحی محیطی (نمونه موردی محله های حاشیه ای شهر بجنورد)»، فصلنامه انسان و محیط زیست، دورۀ نوزدهم، شمارۀ سوم، 1400.
- عالی پور، حسن، توازن میان امنیت ملّی و آزادی های فردی در مقابله با جرایم تروریستی (رساله دکتری)، دانشگاه شهید بهشتی، دانشکده حقوق، 1387.
- علوی، سیدحسن، "پیشگیری وضعی در سیاست جنایی اسلام"، نشریه گفتمان حقوقی (جامعه المصطفی العالمیه)، شمارۀ نوزدهم، 1401.
- غلامی، محمد، نظام‌های حقوقی و امنیت جمعی، تهران: نشر دانشگاهی، 1397.
- کاظمی‌پور، محمدرضا، «بررسی جامعه‌شناختی ترس از جرم در شهرهای ایران»، مجله علوم اجتماعی دانشگاه تهران، دورۀ نوزدهم، شمارۀ دوم، 1401.
- کلکوهن، ایان، طراحی عاری از جرم، ایجاد مناطق امن و پایدار، ترجمه مهرداد رایجیان اصلی و حمید رضا عامری سیاهویی، چاپ اول، تهران، انتشارات میزان، 1387.
- کمالی، راحله؛ صحرائی‌نژاد، نسیم؛ رباطی، مریم، «طراحی محیط پارک‌های شهری با رویکرد با هدف ارتقای احساس امنیت در محله اسلام آباد (منطقه 2 شهر تهران)»، فصلنامه پایداری، توسعه و محیط زیست، دورۀ دوم، شماره اول، 1400.
- معماریان، غلامحسین؛ پیرنیان، محمدکریم، سبک‌شناسی معماری ایرانی، کرمان، سروش دانش، 1392.
- نجفی ابرندآبادی، علی حسین، «پیشگیری از بزهکاری و پلیس محلّی»، نشریه تحقیقات حقوقی، شماره بیست­وپنجم و بیست­­وششم، 1387.
     منابع لاتین
- Cleveland, G., & Saville, G. Introduction to 2nd Generation CPTED- Part2. CPTED perspective: The International CPTED Association Newsletter ,  2003.
- Colquhoun, I. Design out Crime: Creating Safe and Sustainable Communities. Oxford, England: Elsevier Architectural Press, 2004.
- Crowe, T. D. Crime prevention through environmental design: Applications of architectural design and space management concepts (2nd ed.). Oxford: Butterworth-Heinemann, 2000.
- Jeffery, C. R. Crime prevention through environmental design. Beverly Hills, CA: Sage Publications, 1971.
- Parnaby, P. Design of risk : Crime Prevention Through Environmental Design, Social Control, And The Prospects of Professionalism, Ph.D. Thesis, Mc Master University, 2014.
- Saville, G., & Cleveland, G. Second-generation CPTED: An antidote to the social Y2K virus of urban design. International CPTED Association, 2008.
Wortley, R., & Mazerolle, L., Environmental criminology and crime analysis: situating the theory, analytic approach and application, (1st Ed.). Routledge, New York, Routledge Taylor and Francis Group, 2011.