پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

نقش اجتهاد در مسائل حقوق بشر با رویکرد فرمالیسم و منطق فازی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
سکینه آذری
استادیار گروه حقوق، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/jhsrj.2025.2066976.1028
چکیده
زمینه و هدف: در جهان پست‌مدرن، پیچیدگی فزاینده روابط اجتماعی، حقوقی و اخلاقی موجب شده است که نظام‌های فکری و فقهی ناگزیر از بازاندیشی در روش‌های سنتی تحلیل باشند. در این میان، اجتهاد به‌عنوان سازوکار اصلی فهم و تبیین احکام اسلامی، نیازمند بازتعریف کارکردهای خود در پرتو دو مفهوم بنیادین «فرمالیسم» و «منطق فازی» است.
مواد و روش ­ها: این تحقیق از نوع نظری بوده و ‌روش آن به صورت توصیفی تحلیلی می‏باشد.
یافته ­ها: فرمالیسم با تأکید بر ساختارمند بودن، انسجام درونی و قابلیت بازسازی احکام، به اجتهاد این امکان را می‌دهد که در چارچوب حکومت قانون و با حفظ قابلیت پیش‌بینی، به تولید هنجارهای حقوقی قابل دفاع بپردازد. از سوی دیگر، منطق فازی، با توانایی درک طیف‌های متغیر و غیرقطعی موضوعات، به مجتهد کمک می‌کند تا احکام را بر پایه درجات و متغیرهای متنوع و مرتبط استخراج نماید.
ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانت­داری رعایت شده است.
نتیجه­: اجتهاد نیز به‌عنوان یک فرآیند عقلانی و نظام‌مند، در توسعه مفاهیم فرمالیستی و فازی نقش فعالی ایفا می‌کند. فقها با ارائه پاسخ‌هایی دقیق، ساختاریافته و متناسب با شرایط واقعی، هم به شناسایی متغیرهای پنهان کمک می‌کنند و هم زمینه‌ساز نهادینه شدن عقلانیت حقوقی و توسعۀ اندیشه نظام‌مند در فقه اسلامی می‌شوند. این رابطه دوسویه، در نهایت به تقویت کارآمدی فقه، افزایش توجیه‌پذیری احکام، و گسترش حکومت قانون در بستر اجتماعی-دینی منجر خواهد شد.
کلیدواژه‌ها
حقوق بشر
اجتهاد
فرمالیسم
توجیه‌پذیری
منطق فازی
  • الآمدی، سید سلیمان بن عبدالقوی. (بی‌تا). الإحکام فی أصول الأحکام. قاهره: دارالفکر.
  • الخوانساری، سید أحمد. (۱۴۲۳ق). جامع المدارک فی شرح المختصر النافع. قم: مؤسسة آل البیت علیهم‌السلام.
  • سروش محلاتی، محمد. (۱۳۹۶). فقه و عقلانیت معاصر. تهران: نشر نی.
  • صدر، محمدباقر. (۱۴۱۰ق). دروس فی علم الأصول (الحلقة الثالثة). قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
  • الظاهر، محمد. (۲۰۱۱). فقه حقوق الإنسان فی الإسلام. دمشق: دار الفکر المعاصر.
  • علیدوست، ابوالقاسم. (۱۴۰۰). فقه و تمدن: رویکردی تمدنی به فقه اسلامی. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  • فضل‌الله، محمد حسین. (۱۴۲۲هـ). الحوار فی القرآن. بیروت: دار الملاک.
  • کاشف الغطاء، محمد حسین. (بی‌تا). تحریر المجلة. قم: منشورات مکتبة آل البیت.
  • لطفی­زاده، احمد. (۱۹۶۵). مجموعه مقالات عن المنطق الغامض. تهران: نشر دانشگاهی.
  • مظفر، محمدرضا. (۱۴۱۳ق). أصول الفقه. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
  • Anaya, S. J. (2004). Indigenous Peoples in International Law (2nd ed.). Oxford University Press.
  • Brownsword, R. (2019). Law, Technology and Society: Re-imagining the Regulatory Environment. Routledge.
  • De Hert, P., & Papakonstantinou, V. (2012). The Right to Be Forgotten – A New Right to Privacy?. Computer Law & Security Review, 28(3), 233–242.
  • Douzinas, C. (2000). The End of Human Rights: Critical Legal Thought at the Turn of the Century. Hart Publishing.
  • Dubois, D., & Prade, H. (1998). Fundamentals of Fuzzy Sets: Fuzzy Systems, Modeling and Control. Springer.
  • Dworkin, R. (1977). Taking Rights Seriously. Harvard University Press.
  • Fuller, L. L. (1969). The Morality of Law. Yale University Press.
  • Ghamari-Tabrizi, B. (2011). Islam and Dissent in Postrevolutionary Iran: Abdolkarim Soroush, Religious Politics and Democratic Reform. I.B.Tauris.
  • Grear, A. (2015). Deconstructing Human Rights Law in the Age of the Anthropocene. Journal of Human Rights and the Environment, 6(2), 203–226.
  • Hart, H. L. A. (1961). The Concept of Law. Oxford University Press.
  • Holmes, O. W. (1897). The Path of the Law. Harvard Law Review, 10(8), 457–478.
  • Koskenniemi, M. (2005). From Apology to Utopia: The Structure of International Legal Argument (Reissue with new epilogue). Cambridge University Press.
  • Lyotard, J.-F. (1984). The Postmodern Condition: A Report on Knowledge (G. Bennington & B. Massumi, Trans.). University of Minnesota Press.
  • Merry, S. E. (2006). Human Rights and Gender Violence: Translating International Law into Local Justice. University of Chicago Press.
  • Mutua, M. (2002). Human Rights: A Political and Cultural Critique. University of Pennsylvania Press.
  • Raz, J. (1979). The Authority of Law: Essays on Law and Morality. Oxford University Press.
  • Sarikakis, K., & Rodriguez-Amat, J. R. (2019). Platform Rights and the Politics of Algorithms: A Critical Perspective on Governance, Rights, and Visibility. Information, Communication & Society, 22(2), 1–18.
  • Schauer, F. (1988). Formalism. Yale Law Journal, 97(4), 509–548.
  • Simma, B., & Paulus, A. (2011). The Responsibility of Individuals for Human Rights Abuses in Internal Conflicts: A Positivist View. American Journal of International Law, 93(2), 258–273.
  • Teubner, G. (1993). Law as an Autopoietic System. Blackwell.
  • Weinrib, E. J. (1992). Legal Formalism: On the Immanent Rationality of Law. Yale Law Journal, 97(6), 949–1010.
  • Zadeh, L. A. (1965). Fuzzy Sets. Information and Control, 8(3), 338–353.
  • Zadeh, L. A. (1996). Fuzzy Logic. IEEE Transactions on Fuzzy Systems, 4(2), 103–111.
پژوهش های فقهی حقوق بشر
دوره 2، شماره 3 - شماره پیاپی 5
پژوهش های فقهی حقوق بشر
پاییز 1404
صفحه 37-54