پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

تحلیل شاخص‌های سند تحول قضایی در پرتو موازین حقوق بشر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 گروه معارف اسلامی، واحد گرمسار، دانشگاه آزاد اسلامی، گرمسار، ایران
10.22034/jhsrj.2026.2106567.1129
چکیده
زمینه و هدف: تحول نظام قضایی از مهم‌ترین الزامات تضمین حقوق شهروندان و تحقق دادرسی عادلانه است. سند تحول قضایی با هدف ارتقاء کارآمدی، شفافیت، دسترسی به عدالت و حفظ کرامت مراجعان، مجموعه‌ای از راهکارها و شاخص‌ها را برای اصلاح فرایندهای قضایی پیش‌بینی کرده است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل میزان انعکاس موازین بنیادین حقوق بشر در این شاخص‌ها انجام شده است.
مواد و روش ­ها: این تحقیق از نوع نظری بوده ‌روش تحقیق به‌صورت توصیفی تحلیلی می‏باشد و روش جمع‏آوری اطلاعات به‌صورت کتابخانه‏ای است و با مراجعه به اسناد، کتب و مقالات صورت گرفته است.
ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانت­داری رعایت شده است.
یافته ­ها: سند در حوزه‌هایی همچون هوشمندسازی خدمات قضایی، تسهیل دسترسی به عدالت، افزایش شفافیت، ثبت فرایندهای تحقیق، توسعه مجازات‌های جایگزین حبس، کاهش جمعیت کیفری و گسترش رویکردهای ترمیمی، ظرفیت قابل‌توجهی برای تقویت حقوق بشر دارد. بااین‌حال، چالش‌هایی مانند شکاف دیجیتال، حریم خصوصی، امنیت داده‌ها، حدود انتشار آرا و تضمین دسترسی مؤثر و مستقل به وکیل همچنان نیازمند توجه است.
نتیجه­: تحقق کامل اهداف حقوق بشری سند، صرفاً با اصلاحات فناورانه و مدیریتی امکان‌پذیر نیست و مستلزم هماهنگی قوانین ماهوی و شکلی، تقویت تضمین‌های دادرسی منصفانه و ایجاد سازوکارهای مستمر ارزیابی حقوق بشری است. ازاین‌رو، اجرای سند باید هم‌زمان کارایی قضایی و حمایت مؤثر از حقوق بنیادین و کرامت انسانی اشخاص را دنبال کند.
کلیدواژه‌ها

منابع
    الف. منابع فارسی
- اکبری، مهدی، «بایسته‌های عدالت ترمیمی برای اجرایی شدن آیین‌نامه میانجیگری ناظر بر ماده ۸۴ آ.د.ک»، مجله پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، دوره ششم، شماره پنجاه­وهشتم، ۱۴۰۳.
- امین­کلیبر، نصرالله؛ هاشمی، سیدحسن و چهکندی‌نژاد، علی، «تحلیل تطبیقی سیاست جنایی ایران و انگلستان در پیشگیری از نقض حقوق شهروندی در مرحله کشف جرم و تحقیقات مقدماتی»، دانشنامه فقه و حقوق تطبیقی، دوره دوم، شماره سوم، ۱۴۰۳.
- ایزدی‌فرد، علی‌اکبر؛ یاری، الیاس؛ پاکزاد، مهرداد و طالقان­غفاری، مهدی، «امکان‌سنجی دادرسی علنی در فضای مجازی»، پژوهشنامه حقوق اسلامی، دوره بیست­وسوم، شماره پنجاه­وهفتم، ۱۴۰۱.
- پورملائی، علیرضا؛ سالارزایی، امیرحمزه و شرف‌الدین­طباطبایی، سعید، «مبانی حقوقی و تأثیرات دادرسی الکترونیکی بر اصول بنیادین دادرسی در نظام حقوقی ایران»، دانشنامه فقه و حقوق تطبیقی، دوره دوم، شماره چهارم، ۱۴۰۳.
- جوان‌بخت، محمد؛ کریمی، پریسا و کلانتری درونکلا، کیومرث، «میانجیگری کیفری در حقوق -  - ایران و چالش‌های روبرو؛ با رویکردی به کشور اندونزی»، تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، دوره ششم، شماره بیستم، ۱۴۰۲.
- حبیبی، محمدرضا، «بررسی جایگزین مجازات حبس از منظر سیاست جنایی در حقوق جزای ایران»، فقه، حقوق و علوم جزا، دوره دهم، شماره سی­وپنجم، ۱۴۰۴.
- ساقیان، محمدمهدی، «حق برخورداری از وکیل در پرتو رویه قضائی دیوان اروپایی حقوق بشر»، نشریه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دوره دوم، شماره اول، ۱۴۰۴.
- شجاعی، عبدالسعید، «تحول صلاحیت دیوان عدالت اداری در نظارت بر حقوق عامه؛ از شکایت فردی تا دادرسی ساختارمدار»، مجله حقوقی دادگستری، شماره پیاپی صدوسی­ودوم، ۱۴۰۴.
- غمامی، سید محمدمهدی، «صلاحیت‌ها و گام‌های استیفای حقوق عامه اداری؛ بررسی تحولات قانون دیوان عدالت اداری (اصلاحات ۱۴۰۲)»، نشریه دولت و حقوق، دوره چهارم، شماره دوم، ۱۴۰۲.
- قائدی، سعید؛ فروغی، فضل‌الله و جهانگیری، شبنم، «ارزیابی عملکرد وکلای تسخیری در دفاع از متهمان قتل عمد؛ چالش‌ها و راهکارها»، دیدگاه‌های حقوق قضایی، دوره بیست­ونهم، شماره صدوهفتم، ۱۴۰3.
- قائمی­خرق، سید محسن و بهارلویی، عبدالله، «حق افراد توان‌خواه بر فرآیندهای قضایی عادلانه در آموزه‌های فقهی و حقوق بین‌الملل»، دیدگاه‌های حقوق قضایی، شماره پیاپی صدودهم، ۱۴۰۴.
- قویدل­شهرکی، الهام؛ شیخ‌الاسلامی، عباس و شاهیده، فرهاد، «کارکرد دادرسی الکترونیکی در حمایت از حقوق بزه‌دیدگان با تأکید بر وضعیت ناشنوایان»، آموزه‌های فقه و حقوق جزا، دوره چهارم، شماره دوم، ۱۴۰۴.
- محمدی، سام؛ تقی‌پور درزی­نقیبی، محمدحسین و طالقان غفاری، مهدی، «تأملی بر نقاط قوت و ضعف و واکاوی الزام اشخاص به طرح دعوی از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی»، مجله تحقیقات حقوقی، دوره بیست­وپنجم، شماره صدم، ۱۴۰۱.
- مقدادی، محمدمهدی، «معاضدت حقوقی برای کودکان؛ مبانی و سازوکارها»، نشریه حقوق بشر، سال بیستم، شماره سی­وهشتم، (پیاپی سی­ونهم)، ۱۴۰۳.
- مهرابی‌راد، لیلا؛ سالارزایی، امیرحمزه و تولایی، علی، «رویکرد قانون‌گذار، چالش‌ها و راهکارهای استفاده از مجازات‌های جایگزین حبس برای زنان سرپرست خانوار»، پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست، دوره هفتم، شماره اول، ۱۴۰۴.
- نعمتی، مژگان؛ مهرا، نسرین و راسته، مرتضی، «چالش‌های ناشی از کاربست فناوری‌های نوین در برگزاری جلسات علنی دادگاه‌های کیفری ایران»، نشریه حقوق قراردادها و فناوری­های نوین، دوره ششم، شماره اول، ۱۴۰۴.
    ب. منابع لاتین
- Creutzfeldt, N; Kyprianides, A & Bradford, B (Eds.), Access to Justice, Digitalization and Vulnerability: Exploring Trust in Justice, Policy Press, 2024.
- Engstrom, D. F (Ed.), Legal Tech and the Future of Civil Justice, Cambridge University Press, 2023.
- Hennebel, L & Tigroudja, H, The right to domestic judicial protection, In D. Moeckli, S. Shah, & S. Sivakumaran (Eds.), International human rights law: A treatise (pp. 996–1066). Cambridge University Press, 2025.
- Meron, T, Standing up for justice: The challenges of trying atrocity crimes, Oxford University Press, 2021.
- Moeckli, D; Shah, S & Sivakumaran, S (Eds.), Fundamental rights, Cambridge University Press, 2023.
- Molbæk-Steensig, H & Quemy, A, “Judicial independence and impartiality: Tenure changes at the European Court of Human Rights”, European Journal of International Law, Vol. 34, No. 3, 2023.
- Shanahan, C. F; Steinberg, J. K; Mark, A & Carpenter, A. E, “The institutional mismatch of state civil courts”. Columbia Law Review, Vol. 122, No. 6, 2022.
- Townend, J & Welsh, L, Observing justice: Digital transparency, openness and accountability in criminal courts, Bristol University Press, 2024.
دوره 2، شماره 4 - شماره پیاپی 6
پژوهش های فقهی حقوق بشر
زمستان 1404
صفحه 145-161