پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

آسیب و مسئولیت مدنی مرتبط با هوش مصنوعی: مطالعه تطبیقی حقوق ایران و استانداردهای تنظیم‌گری و حقوق بشری اروپا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.
2 استاد گروه حقوق، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.
3 استادیار گروه حقوق، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.
چکیده
زمینه و هدف: گسترش هوش مصنوعی، با ایجاد خساراتی فراتر از الگوهای سنّتی مسئولیت مدنی، پرسش‌هایی دربارۀ کفایت قواعد موجود در جبران این خسارات پدید آورده است. با وجود پژوهش‌های انجام‌شده، مطالعه‌ای که به‌طور هم‌زمان انواع ضررهای ناشی از هوش مصنوعی را در حقوق ایران، عراق و استانداردهای تنظیم‌گری و حقوق بشری اتحادیه اروپا به‌صورت تطبیقی بررسی کند، با خلأ مواجه است. از این‌رو، پژوهش حاضر با هدف تحلیل انواع خسارات ناشی از هوش مصنوعی و ارزیابی تطبیقی مبانی جبران آن در این سه نظام حقوقی انجام شده است.
مواد و روش ­ها: این پژوهش با رویکرد توصیفی - تحلیلی و به روش کتابخانه‌ای انجام شده و قلمرو منابع آن شامل قوانین و مقررات، منابع فقهی، دکترین حقوقی و اسناد و مقررات اتحادیه اروپا در حوزۀ هوش مصنوعی و مسئولیت مدنی، با تمرکز بر نظام‌های حقوقی ایران، عراق و اتحادیه اروپا است.
ملاحظات اخلاقی: در انجام پژوهش، اصول امانت‌داری علمی، استناد دقیق به منابع و رعایت حقوق مالکیت فکری رعایت شده است.
یافته ­ها: خسارات ناشی از هوش مصنوعی تنها به زیان‌های مالی محدود نبوده و ابعاد اقتصادی، اجتماعی، زیست‌محیطی و حقوق بنیادین اشخاص را نیز دربر می‌گیرد. همچنین، اتحادیه اروپا با تدوین مقررات اختصاصی، رویکردی پیشگیرانه و مبتنی بر مدیریت ریسک اتخاذ کرده، درحالی‌که حقوق ایران و عراق همچنان بر قواعد عمومی مسئولیت مدنی تکیه دارند و با کمبود مقررات تخصصی، معیارهای روشن انتساب مسئولیت و سازوکارهای مؤثر جبران خسارت مواجه‌اند.
نتیجه:­ توسعه فناوری‌های هوشمند، بازنگری در مبانی سنّتی مسئولیت مدنی و تدوین مقررات اختصاصی را ضروری ساخته است. بهره‌گیری از تجربه اتحادیه اروپا در زمینه‌هایی مانند ارزیابی ریسک و مسئولیت مبتنی بر خطر و نظارت بر سامانه‌های هوش مصنوعی می‌تواند جبران مؤثر خسارات، امنیت حقوقی، اعتماد عمومی و حمایت از نوآوری را در نظام‌های حقوقی ایران و عراق تقویت کند.
کلیدواژه‌ها

     الف. منابع فارسی
- امینی و همکاران، «تحلیل فقهی مبانی مسئولیت مدنی سازمان‌های ناظر بر ایمنی محصولات ناشی از ظهور فناوری‌های نوین»، فصلنامه فقه، دوره بیست‌وششم، شماره نود و هفتم، ۱۳۹۸.
- تخشید، زهرا، «مقدمه بر چالش‌های هوش مصنوعی در حوزه مسئولیت مدنی»، حقوق خصوصی، دوره هجدهم، شماره اول، ۱۴۰۰.
- حکمت‌نیا، محمود؛ محمدی، مرتضی و واثقی، محسن، «مسئولیت مدنی ناشی از تولید ربات‌های مبتنی بر هوش مصنوعی خودمختار»، حقوق اسلامی، دوره پانزدهم، شماره شصتم، ۱۴۰۰.
- صفایی، حسین و قاسم‌زاده، مرتضی، اشخاص و محجورین، چاپ چهارم، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۷۸.
- کاتوزیان، ناصر، مسئولیت مدنی، چاپ دوازدهم، تهران، انتشارات میزان، ۱۳۹۲.
     ب. منابع عربی
- الحیاری، فیصل موسلی، «آثار قیام المسؤولیة المدنیة الناشئة عن استخدام تقنیة الذکاء الاصطناعی»، مجلة العلوم التربویة والإنسانیة، جامعة الإسراء، العدد ۲۹، ۲۰۲۳.
- السرحان، عدنان، المصادر غیر الإرادیة للالتزام الحق الشخصی، الطبعة الأولى، مطبعة الجامعة، ۲۰۱۰.
- القوصی، هشام، «أخطاء الروبوتات التداول الخوارزمی العامل بالذکاء الاصطناعی»، مجلة جیل الأبحاث القانونیة المعمقة، العدد ۴۱، ۲۰۲۰.
- القوصی، هشام، «النظام القانونی للوکیل الإلکترونی: دراسة مقارنة»، مجلة أهل البیت علیهم السلام، العدد ۵، ۲۰۰۷.
- جادر، غنی ریسان، «النظام القانونی للوکیل الإلکترونی: دراسة مقارنة»، مجلة أهل البیت علیهم السلام، العدد ۵، ۲۰۰۷.
     ج. منابع لاتین
- Barfield, W, Liability for Autonomous and Artificially Intelligent Robots, Paladyn, Journal of Behavioral Robotics, Vol. 9, No 1, 2018.
- Beck, S, The Problem of Ascribing Legal Responsibility in the Case of Robotics, AI & Society Journal, Vol. 31, No. 4, 2016.
- Čerka, P; Grigienė, J & Sirbikytė, G, Liability for Damages Caused by Artificial Intelligence, Computer Law & Security Review, Vol. 31, No. 3, 2015.
ج. اسناد، قطعنامه و گزارش
- Bertolini, A, Artificial Intelligence and Civil Liability, Policy Department for Citizens' Rights and Constitutional Affairs, 2020.
- European Parliament. (2020). European Parliament Resolution of 20 October 2020 with Recommendations to the Commission on a Civil Liability Regime for Artificial Intelligence (2020/2014(INL)).
- Evas, T, Civil Liability Regime for Artificial Intelligence: European Added Value Assessment, European Parliamentary Research Service. 2020.