پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

تحلیل تطبیقی نظارت قضایی بر آراء داوری با تأکید بر حق دسترسی به عدالت در حقوق ایران و انگلستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق خصوصی، واحد مراغه، دانشگاه آزاد اسلامی، مراغه، ایران.
2 گروه حقوق، واحد مراغه، دانشگاه آزاد اسلامی، مراغه، ایران.
چکیده
زمینه و هدف: نظارت قضایی بر آراء داوری، از یک‌سو برای تضمین حق دسترسی به عدالت، رعایت دادرسی منصفانه و پیشگیری از نقض حقوق طرفین ضروری است و از سوی دیگر، مداخله گسترده دادگاه‌ها می‌تواند استقلال و کارآمدی داوری را تضعیف کند. پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی سازوکارهای نظارت قضایی بر آراء داوری در حقوق ایران و انگلستان و ارزیابی میزان توفیق این دو نظام در ایجاد توازن میان استقلال داوری، عدالت قضایی و حمایت از حقوق طرفین، با توجه به مبانی فقه امامیه در حقوق ایران، انجام شده است.
مواد و روش­ ها: این تحقیق از نوع نظری بوده و روش آن به‌صورت توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد تطبیقی است.
ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانت‌داری علمی رعایت شده است.
یافته ­ها: در حقوق ایران، دادگاه‌ها در مراحل ابطال و اجرای رأی، متأثر از الزامات عدالت، نظم عمومی و برخی مبانی فقه امامیه، از دامنه مداخله گسترده‌تری برخوردارند؛ در مقابل، حقوق انگلستان با محدود کردن جهات اعتراض و تحدید ورود دادگاه به رأی داوری، اصل نهایی‌بودنِ رأی و استقلال داوری را بیشتر تضمین می‌کند.
نتیجه­: نظارت قضایی حداقلی، مشروط به حفظ تضمین‌های بنیادین عدالت، دادرسی منصفانه و موازین اساسی فقهی، می‌تواند اعتماد به داوری و کارآمدی آن را افزایش دهد؛ از این‌رو، بازنگری در قوانین داوری ایران، تحدید مداخله ماهوی دادگاه‌ها و هماهنگی بیشتر با استانداردهای بین‌المللی پیشنهاد می‌شود.
کلیدواژه‌ها

منابع
     الف. منابع فارسی و عربی
- الأنصاری، الشیخ مرتضى، المکاسب، جلد پنجم، قم، تراث الشیخ الأعظم، بی­تا.
- الحسون، محمد، قراءة فی رسالة التنزیه، حی، سعیدبی جبیر، 1423ق.
- الخمینی، السید روح­الله، کتاب البیع - ط اسماعیلیان، جلد اول، قم، اسماعیلیان، بی­تا.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر، ترمینولوژی حقوق، جلد اول، گنج دانش، تهران، ۱۳۷۳ش.
- جوهری، ابی‌نصر سلیمان بن حماد، تاج اللغة الصحاح، جلد پنجم، به تحقیق احمد عبدالغفور العطا، بیروت، دار العلم للملایین، ۱۹۵۶م.
- حدادی، مهدی، «نظارت مراکز داوری بر رأی داوری»، دانش حقوق مدنی، دوره چهارم، شماره اول (پیاپی هفتم)، 1394.
- حر عاملی، محمد بن حسن، الفوائد الطوسیة، قم، المطبعة العلمیة، 1423ق.
- حلوائی­پور، سجاد، «وضعیت شروع داوری بعد از ابطال رأی داوری»، پژوهشنامه اورمزد، شماره پنجاه‏وهشتم، 1401.
- خدری، صالح، «اصول دادرسی در داوری تجاری بین المللی»، مطالعات حقوق خصوصی (حقوق)، دوره چهل­وچهارم، شماره چهارم، 1393.
- رسول­زاده فرساد، علی و علومی، حمیدرضا، «چالش­های اخلاقی اجرای رای داور در نظام حقوقی ایران»، پژوهش های اخلاقی (انجمن معارف اسلامی)، دوره دهم، شماره اول، 1398.
- صفری مقدم، منصور؛ ملامحمد علی، امیر و قیوم‏زاده، محمود، «واکاوی تأثیر داوری و میانجی‌گری بر ساختار عدالت ترمیمی و کیفری در فقه اسلامی و حقوق»، مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی، دوره دوم، شماره سوم، 1401.
- صفوی همامی، زهره؛ موسوی­زنوز، موسی و میرعباسی، سیدباقر، «سیر تحولات داوری بین الملل در گذار تاریخ؛ از داوری دولت شهرها تا داوری تجاری بین الملل»، تحقیقات حقوق خصوصی و کیفری (دانشنامه حقوق و سیاست)، دوره هفدهم، شماره چهل­ونهم، 1400.
- طباطبایی­نژاد، سیدمحمد، «نظارت قضایی بر اعمال قواعد آمره در داوری تجاری بین المللی»، دانش حقوق مدنی، دوره پنجم، شماره اول (پیاپی نهم)، 1395.
- طوسی، ابوجعفر محمد بن الحسن، خلاف، جلد ششم، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۸ق.
- علومی یزدی، حمیدرضا و آزادی، یاسمن. «داوری نامه و جایگاه آن در داوری تجاری بین المللی»، پژوهش حقوق خصوصی، دوره سوم، شماره یازدهم، 1394.
- علومی یزدی، حمیدرضا و درخشان­نیا، حمید، «مداخله دادگاه در تعیین داور، آسیب شناسی قانون، رویه قضایی و ارائه الگو»، پژوهش حقوق خصوصی، دوره ششم، شماره بیست­ودوم، 1397.
- قنواتی، جلیل و افضل، سیدفریدالدین، «نظارت موضوعی بر آراء داوری (مطالعه تطبیقی در داوری انگلیس و داوری داخلی ایران)»، پژوهش­های حقوق تطبیقی (مدرس علوم انسانی)، دوره بیست­وچهارم، شماره اول (پیاپی صدوهفتم)، 1399.
- قیوم­زاده، محمود و مظفری، احسان، «قلمرو نظارت حاکم بر قاضی تحکیم (داور) در فقه و حقوق موضوعه»، پژوهش­های فقهی، دوره هفدهم، شماره دوم، 1400.
- مافی، همایون و شمسی، جواد، «دعوای متقابل در داوری داخلی و داوری تجاری بین المللی»، دیدگاه­های حقوق قضایی، دوره بیست­وپنجم، شماره نود و دوم، 1399.
- محقق داماد، سید مصطفی، قواعد فقه، جلد اول، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، 1406ق.
-محمدی گیلانی، محمد، قضا و قضاوت در اسلام، جلد اول، تهران، المهدی، ۱۳۶۰ش.
- مقدم ابریشمی، علی و محبوب، مسعود، «نقش دادگاه در داوری بین المللی: نقدی بر لایحه جامع داوری از دیدگاه قوانین مدرن داوری بین المللی»، پژوهش حقوق خصوصی، دوره ششم، شماره بیست­ودوم، 1397.
- مکارم شیرازی، ناصر، انوار الفقاهة، جلد اول، قم، مدرسه الامام على بن ابى طالب(ع)، 1426ق.
- منصوری، عباس و امینی، عیسی، «محدودة نظارت دادگاه بر رأی داوری داخلی از حیث رعایت قوانین موجد حق با تکیه بر رویة قضایی»، پژوهش حقوق خصوصی، دوره دهم، شماره سی­وهفتم، 1400.
- نیاورانی، فاطمه؛ رحیمی، فتح الله و حبیب­زاده، توکل، «انصاف و عدالت در رویه دیوان داوری دعاوی ایران ـ ایالات­متحده آمریکا»، پژوهش­های حقوقی، دوره بیست­وسوم، شماره پنجاه­ونهم، 1403.
     ب. منابع لاتین
- Ahuja, N. G, Taming the Guerrilla in International Commercial Arbitration, London, Springer, 2022.
- Beijing Arbitration Commission, Commercial Dispute Resolution in China. Hague, Wolters Kluwer Hong Kong, 2022.
-Fenn, P, Commercial Conflict Management and Dispute Resolution, London, CRC Press, 2012.
- Ferrari, F, Elgar Concise Encyclopedia of International Commercial Arbitration, London, Edward Elgar Publishing Limited, 2025.
- Foucard, A; Beaumont, B & Brodlija, F, International Arbitration: Quo Vadis?, London, Kluwer Law International, 2022.
- Fry, D, P, Advanced Introduction to Conflict Resolution, London, Edward Elgar Publishing, 2025.
- Janssen, A, International Arbitration and Technology, London, Wolters Kluwer, 2022.
- Khoury, R, E, Strategic Decision-Making in Dynamic Business Environments, London, Springer, 2025.
- Lavranos, N, International Arbitration and EU Law, London, Edward Elgar Publishing Limited, 2024.
- Müller, C, Selected Papers on International Arbitration, Berlin, Stämpfli Verlag, 2025.
- O'Brien, W, T, International Commercial Arbitration with Sovereign States, London, Edward Elgar, 2025.
- Ojiegbe, C, International Commercial Arbitration in the European Union, London, Edward Elgar Publishing Limited, 2020.
- Oshri, I; Willcocks, L. P & Kotlarsky, J, Transformation in Global Outsourcing: Towards Digital Sourcing of IT and Business Services, London, Springer International Publishing, 2024.
- Pearson-Wenger, S, Good Faith in International Commercial Arbitration, London, Wolters Kluwer, 2024.
- Rab, A,Interim Measures in International Commercial Arbitration, London, Wolters Kluwer, 2022.
- Sacerdoti, G, International Trade and Investment Dispute Settlement, Hague, Taylor & Francis, 2025.
- Sahin-Sengül, E, Consumer Alternative Dispute Resolution in Emerging Economies, Hague, Taylor & Francis, 2025.
- Titi, C, Ethics and Investor-State Dispute Settlement, London, Brill, 2025.
- Tripathi, N. M, Principles of Private International Law, London, Crestwood Publishers, 2025.
- Udomkit, N, International Trade Essentials, Hague, Taylor & Francis, 2025.
- Wahby, C, The Arbitrator’s Role as a Settlement Facilitator in International Commercial Arbitration, Hague, Wolters Kluwer, 2025.