پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

عرفی شدن آیین دادرسی کیفری در حقوق کیفری ایران از منظر فقه و حقوق بشر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق کیفری و جرم ‏شناسی، واحد آیت الله آملی، دانشگاه آزاد اسلامی، آمل، ایران.
2 گروه حقوق کیفری و جرم ‏شناسی، واحد آیت الله آملی، دانشگاه آزاد اسلامی، آمل، ایران
3 گروه حقوق کیفری و جرم‏ شناسی، واحد قائم شهر، دانشگاه آزاد اسلامی، قائم شهر، ایران.
چکیده
زمینه و هدف: مسئله اصلی این پژوهش، بررسی میزان سازگاری این فرایند با مبانی فقه امامیه و اصول بنیادین حقوق بشر، به‌ویژه معیارهای دادرسی عادلانه، در نظام حقوقی ایران است. هدف پژوهش آن است که ضمن تبیین مفهوم عرفی شدن در حوزه آیین دادرسی کیفری، ظرفیت‌های فقهی پشتیبان تضمین‌های نوین دادرسی و نیز چالش‌های تقنینی و اجرایی تحقق آنها را تحلیل کند.
مواد و روش­ ها: مقاله حاضر توصیفی تحلیلی است. مواد و داده‌ها نیز کیفی است و از فیش‌برداری در گردآوری مطالب و داده‌ها استفاده‌شده است.
ملاحظات اخلاقی: در این مقاله، اصالت متون، صداقت و امانت‌داری رعایت شده است.
یافته ­ها: میان بسیاری از آموزه‌های فقهی، از جمله اصل برائت، قاعده درء، منع ظلم، لزوم استماع دعوی و ضرورت احراز دلیل معتبر، با بخش مهمی از اصول دادرسی عادلانه همگرایی قابل توجهی وجود دارد. همچنین قانون آیین دادرسی کیفری ۱۳۹۲ را می‌توان گامی در جهت تقویت حقوق دفاعی، تحدید اقتدار کیفری و نزدیک شدن به معیارهای حقوق بشری دانست. با این حال، این همگرایی در سطح عملی با موانعی چون ابهام‌های تقنینی، ضعف ضمانت اجراها، عدم توازن میان تعقیب و دفاع و برخی قرائت‌های محدود از مبانی فقهی مواجه است.
نتیجه­: عرفی شدن آیین دادرسی کیفری در حقوق ایران، فرایندی ناقص اما رو به تکامل است که در صورت بازخوانی اجتهادی فقه، اصلاح تقنین و تقویت فرهنگ حقوقی، می‌تواند با فقه امامیه و موازین بنیادین حقوق بشر سازگاری بیشتری پیدا کند.
کلیدواژه‌ها

منابع
    الف. منابع فارسی و عربی
- آشوری، محمد، آیین دادرسی کیفری، جلد اول، تهران، انتشارات سمت، 1397.
- اثیمی، حمیدرضا، پیوند حقوق کیفری شرعی و عرفی از منظر کارکردگرایی و هرمنوتیک، رساله دکتری، دانشگاه تهران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، 1402.
- اکبری، صغری، بررسی تطبیقی اصول حقوق جزا در نظام کیفری اسلام و حقوق عرفی، پایان‌نامه، جامعه‌المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی مشهد مقدس، 1403.
- امیری، میلاد، «قابلیت­سنجی تفهیم اتهام موکل به وکیل در مرحله تحقیقات مقدماتی»، نشریه قضاوت، دوره بیست­ودوم، شماره صدویازدهم، 1401.
- انصاری، مرتضی، فرائد الاصول (الرسائل)، جلد دوم، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، 1415ق.
- ایزدی‌فرد، علی‌اکبر؛  محسنی دهکلانی، محمد و قندور بیجارپس، اسماعیل، «قلمرو قاعده قبح عقاب بلابیان در شبهات موضوعیه»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، دوره نهم، شماره شانزدهم، ۱۳۹۶.
- باقری اصل، حیدر و اسماعیلی، علیرضا، «نقش وکیل در تقلیل دعاوی و حل و فصل مسالمت آمیز به طریق داوری»، فقه و حقوق نوین، شماره پنجم، 1400.
- بجنوردی، سید محمد موسوی، القواعد الفقهیة، جلد اول، قم، نشر الهادی، 1419ق.
- توسلی نائینی، منوچهر؛ خسروشاهی، قدرت الله و نصراللهی، زهره، «اصل برابری سلاح ها در مرحله تحقیقات مقدماتی در قانون آیین دادرسی کیفری 1392 و اسناد بین المللی حقوق بشر»، حقوقی دادگستری، شماره نودوچهارم، 1395.
- جدیدی سرای، سلیمان و عباسیان، پیمان، تضمین های ایجاد توازن میان حقوق متهم و بزه دیده، همایش منطقه ای پژوهش های کاربردی در علوم انسانی و علوم اسلامی، 1398.
- جمالی، محمدرضا؛ نصیری، عباس؛ جمالی، مجتبی و کریمی‌نیا، محمدمهدی، «جایگاه عرف و اثربخشی آن در حقوق کیفری»، فقه و حقوق معاصر، سال هشتم، شماره بیست­ودوم، 1401.
 
- جهانشیری، مهدی، پیامدگرایی در نظریه کیفری: رویکرد تطبیقی حقوق اسلامی و عرفی، پایان‌نامه، دانشگاه تهران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، 1389.
- حسین‌زاده بیرق، زهرا، شکل‌گیری حقوق کیفری نوین در ایران؛ با تأکید بر مطالعه تاریخی، کیفرشناختی و جامعه‌شناختی قانون کنت و قانون جزای عرفی، رساله دکتری، دانشگاه شهید بهشتی، دانشکده حقوق، 1399.
- خانجانی، زهرا، بررسی عرف در سه نظام حقوقی ایران، فرانسه و انگلستان، ششمین کنفرانس بین‌المللی مطالعات حقوقی و قضایی، 1399.
- خروشی، عبدالعظیم، «مطالعه‌ای تطبیقی در قواعد و سیر رویکردهای تفسیر قانون درکامن‌ لا، فقه و رویه قضایی»، پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، شماره سی­وهفتم، 1402.
- رستمی، هادی، «جرم‌انگاری و کیفرگذاری در پرتو اصول محدودکننده آزادی در نظریه لیبرال»، پژوهش‌نامه حقوق کیفری، سال پنجم، شماره اول، 1393.
- زمان‌زاده بهبهانی، مهری؛ رهامی، محسن و ناجی زواره، مرتضی، «واکاوی جایگاه اصول دادرسی عادلانه در فقه امامیه»، پژوهش­نامه حقوق اسلامی، شماره چهل و هشتم، 1397.
- غلامی، حسین و رحمانی، محمد، «مختصات تئوریک سیاست جنایی حکومت جمهوری اسلامی ایران: تحلیل مبانی، اصول و مدل‌بندی در مقام تئوری»، پژوهش حقوق کیفری، سال پنجم، شماره هجدهم، 1396.
- قاسمی، ناصر، اصل سرعت در دادرسی منصفانه از منظر قانون آیین دادرسی کیفری، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، 1395.
- کریمی، علی و رهایی، سعید، «کرامت انسان یا کرامت مؤمن»، مجله دین و دنیای معاصر، شماره بیست­ویکم، 1403.
- گلدوست‌جویباری، رجب و قلی‌پور جمنانی، فرامرز، «عدول از اصل تفکیک مقام تعقیب از مقام تحقیق در قانون آیین دادرسی کیفری 1392»، حقوقی دادگستری، شماره نود و دوم، 1394.
- محقق حلی، نجم‌الدین جعفربن­حسن، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، جلد چهارم، قم، انتشارات استقلال، 1408ق.
- محمدعلی‌زاده اشکلک، حبیب و رشیدی، یاسر، «بررسی اصول دادرسی منصفانه در محاکم کیفری با توجه به قانون آیین‌دادرسی‌کیفری 1392»، آموزه­های حقوقی گواه، شماره دهم، 1399.
- محمودی­جانکی، فیروز و روستایی، مهرانگیز، «توجیه مداخله کیفری؛ اصول و ضرورت‌ها»، مجله پژوهش حقوق کیفری، سال دوم، شماره سوم، 1393.
- مؤذن‌زادگان، حسنعلی، «تضمینات حقوق دفاعی متهمان در فرایند تحقیقات مقدماتی»، پژوهش حقوق کیفری، شماره بیست­وچهارم، ۱۳89.
- نادری عوج بغزی، جواد، بررسی رویکرد عرفی و کارشناسانه نحوه احراز رابطه استناد در حقوق کیفری، چاپ اول، تهران، انتشارات مهر کلام، 1400.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، جلد چهلم، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1367.
    ب. منابع لاتین   
- Berger, P. L, The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion, New York, Doubleday, 1967.
- Casanova, J, Public Religions in the Modern World, Chicago, University of Chicago Press, 1994.
- Human Rights Committee, General Comment No. 32: Article 14, Right to Equality before Courts and Tribunals and to a Fair Trial (CCPR/C/GC/32), United Nations, 2007.
-  International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR), Adopted December 16, 1966, G. A. Res. 2200A(XXI),999 U.N.T.S. 171.
- Universal Declaration of Human Rights (UDHR), G.A. Res. 217A(III), U.N. Doc. A/810 (1948).