پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

مسئولیت دولت ­ها در قبال پناهندگان اقلیمی در پرتو حقوق بشر بین­ المللی و مبانی فقه امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه حقوق، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
چکیده
زمینه و هدف: این مقاله به بررسی مسئولیت دولت‌ها در قبال پناهندگان اقلیمی در پرتو حقوق بشر بین‌المللی و مبانی فقه امامیه می‌پردازد و در پی آن است که مبانی تعهدات حمایتی، حدود مسئولیت دولت‌ها و الگوی مناسب تقسیم آن را تبیین کند.
مواد و روش­ ها: این تحقیق از نوع نظری بوده ‌روش تحقیق به‌صورت توصیفی-تحلیلی می‏باشد.
ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانت­داری رعایت شده است.
یافته­ ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که از یک‌سو، حقوق بشر بین‌المللی با تکیه‌بر حق حیات، کرامت انسانی، منع بازگرداندن، تعهد به پیشگیری و ضرورت همکاری بین‌المللی، ظرفیت مهمی برای حمایت از این اشخاص فراهم می‌سازد و از سوی دیگر، در فقه امامیه نیز اصولی چون کرامت ذاتی انسان، حفظ نفس، قاعده لاضرر، اضطرار، نفی عسر و حرج، عدالت، تعاون و مسئولیت حاکم، پشتوانه‌ای استوار برای حمایت از آوارگان اقلیمی ایجاد می‌کند.
نتیجه­: باید میان تعهد دولت‌ها و مسئولیت ناشی از نقض تعهد تفکیک کرد و بر همین اساس، الگوی سه‌سطحی شامل مسئولیت پیشگیرانه، مسئولیت حمایتی و مسئولیت مشارکتی و جبرانی پیشنهاد می‌شود. نتیجه آنکه حمایت مؤثر از پناهندگان اقلیمی مستلزم تلفیق ظرفیت‌های حقوق بشری و فقهی و گذار از رویکرد صرفاً مرزی به رویکردی مسئولیت‌محور، چندسطحی و مبتنی­بر همکاری عادلانه میان دولت‌هاست.
کلیدواژه‌ها

منابع
    الف. منابع فارسی
- آخوند خراسانی، محمدکاظم بن حسین، کفایة الأصول، جلد دوم، قم، مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، 1437ق.
- افتخار جهرمی، گودرز و رضایی، علیرضا، «همگرایی حقوق محیط زیست و حقوق بشر, با نگاهی به فقه اسلامی»، پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، دوره سوم، شماره اول، 1395.
- الحسون، محمد، قراءة فی رسالة التنزیه، حی، سعید بن جبیر، 1423ق.
- بجنوردی، سیدمحمد، قواعد فقهیه، جلد اول، تهران، مؤسسه عروج، 1401.
- بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، تحقیق محمد زهیر بن ناصر الناصر، جلد دوم، بیروت، دار طوق النجاة، 1422.
- حر عاملی، محمد بن حسن، الفوائد الطوسیة، قم، المطبعة العلمیة، 1423ق.
- ربانی بیدرونی، طاهره، «حقوق بشر و حمایت از پناهندگان»، قانون یار، دوره چهارم، شماره یازدهم، 1399،
- سیدرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، به تصحیح صبحی صالح، قم، موسسه دار الهجره، 1414.
- سیستانی، علی، قاعدة لا ضرر و لا ضرار، قم، مکتب آیة الله العظمی السید السیستانی، 1414ق.
- طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، جلد سیزدهم، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، 1393.
- طوسی، محمد، المبسوط، جلد دوم، تهران، مکتبه المرتضویه، 1424.
- فاضل لنکرانی، محمدجواد، قاعده لاحرج، تقریر و تنظیم جواد حسینی‌خواه، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، 1385.
- فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، الصافی فی تفسیر القرآن، جلد پنجم، تهران، مکتبه الصدر، 1416.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، جلد دوم، قم، دارالکتب الاسلامیه، 1407.
- محقق داماد، سید مصطفی، قواعد فقه، جلد دوم، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، 1406.
- محقق داماد، سید مصطفی، قواعد فقه، جلد اول، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، 1406ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، القواعد الفقهیة، جلد اول، قم، مدرسه الامام علی بن ابی‌طالب(ع)، 1370.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، جلد دوازدهم، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1371.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، جلد چهارم و یازدهم، قم، دارالکتب الاسلامیة، 1374.
-  مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، زیر نظر سید محمود هاشمی شاهرودی، جلد ششم، قم، مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، 1395.
- ولائی، عیسی، فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول. تهران، نی، 1393.
    ب. منابع لاتین
- Aghazarm, C, Migration, Environment and Climate Change, London: International Organization for Migration, 2020.
- Ahmed, F & Faheem, M, Climate Change in the Indo-Pacific, Hague: Taylor & Francis, 2025.
- Anonym, J, Climate Change as a Reason for Asylum. A Just Claim? Germany: GRIN Verlag, 2020.
- Baldwin, A, Climate Change, Migration and Human Rights: Law and Policy Perspectives, Hague: Taylor & Francis, 2017.
- Bhaga, R. B, Climate Change, Vulnerability and Migration, Hague: Taylor & Francis, 2017.
- Cabada, A, The UN Charter, the Refugee Convention and the Responsibility to Protect Doctrine, Hague: Taylor & Francis, 2025.
- Ionesco, D, The Atlas of Environmental Migration, Hague: Taylor & Francis, 2025.
- Jolly, S & Ahmad, N, Climate Refugees in South Asia, London: Springer Nature Singapore, 2019.
- Kent, A & Behrman, S, Climate Refugees: Beyond the Legal Impasse? Hague: Routledge, Taylor & Francis Group, 2018.
- Kent, A & Behrman, S, Climate Refugees: Global, Local and Critical Approaches, Cambridge: Cambridge University Press, 2022.
- Mayer, B, The Concept of Climate Migration, London: Edward Elgar Publishing, 2016.
- Mayer, B, Research Handbook on Climate Change, Migration and the Law, London: Edward Elgar Publishing, 2017.
- McLeman, R. A, Climate Change, Migration and Critical International Security Considerations, Berkeley: University of California, 2021.
- Sciaccaluga, G, International Law and the Protection of “Climate Refugees”, London: Springer, 2020.
- The New York Times Editorial Staff, Climate Refugees: How Climate Change Is Displacing Millions, London: Rosen Publishing Group, Incorporated, 2018.
- Wennersten, J. R & Robbins, D, Rising Tides: Climate Refugees in the Twenty-First Century, Indiana: Indiana University Press, 2017.