پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

دادرسی عادلانه و هوش مصنوعی: چارچوبی هنجاری با رویکرد حقوق­بشر بین‌المللی و فقه امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار حقوق بین الملل عمومی، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
2 دانشیار حقوق بین الملل عمومی، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
3 دانشیار حقوق بین الملل عمومی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.
4 کاندیدای دکتری حقوق بین الملل عمومی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
چکیده
زمینه و هدف: با گسترش هوش مصنوعی در فرایندهای قضایی، تدوین چارچوبی هنجاری برای تضمین «دادرسی منصفانه» ضرورت یافته است. این پژوهش در پی ارائه الگویی چندبعدی است که فناوری را با اصول حقوق بشر و مبانی فقه امامیه هم‌سو سازد.
مواد و روش ­ها: این تحقیق از نوع نظری بوده ‌روش تحقیق به صورت توصیفی تحلیلی می‏باشد و روش جمع‏آوری اطلاعات بصورت کتابخانه‏ای است.
ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانت­داری رعایت شده است.
یافته­ ها: یافته‌ها نشان‌دهنده الگویی چهاربعدی شامل ابعاد حقوقی (مستدل بودن آراء)، فناورانه (توضیح‌پذیری)، اخلاقی (بی‌طرفی) و نظارتی (مسئولیت‌پذیری) است. همچنین از منظر فقهی، مشروعیت به‌کارگیری این فناوری منوط به حفظ اصل مباشرت قاضی، رعایت حق دفاع، تساوی در دادرسی و پرهیز از ابهام در فرآیند تصمیم‌گیری است.
نتیجه­: هوش مصنوعی در فقه امامیه نمی‌تواند جایگزین قضاوت انسانی شود و تنها در مقام «ابزار استدلال‌یار» تحت نظارت انسانی پذیرفتنی است. چارچوب پیشنهادی مبنایی برای سیاست‌گذاری فراهم می‌کند تا بهره‌گیری از فناوری، با اصول دادرسی منصفانه و موازین اصیل فقهی سازگار بماند.
کلیدواژه‌ها

منابع
    الف. منابع فارسی و عربی
- آئیدی، رضا و نصرتی، فرهاد، «چالش‌ها و فرصت‌های هوش مصنوعی از دیدگاه نظام حقوق بشر جهانی»، فصلنامه اندیشه وکیل، دوره چهارم، شماره نهم، ۱۴۰۴.
- آخوندی، محمود؛ آشوری، محمد؛ میرمحمدصادقی، حسین؛ مؤذن­زادگان، حسنعلی؛ شاملو، باقر؛ اسلامی، رضا؛ محمدی، قاسم؛ طهماسبی، جواد؛ نیازپور، امیرحسین؛ رایجیان­اصلی، مهرداد؛ تدین، عباس و کوشکی، غلامحسین، اصول دادرسی منصفانه از نظر تا عمل: درس گفتارها و درس نوشتارهایی از استادان حقوق جزایی ایران. تهران: خرسندی، ۱۳۹۵.
- انصاری، مرتضی بن محمد امین، القضاء و الشهادات. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، 1415.
- بحرکاظمی، مریم و باقری، پرویز، «تصمیم‌گیری‌ها و تحول نظم قضایی در پرتو کاربست هوش مصنوعی»، دیدگاه‌های حقوق قضایی، دوره سی­ویکم، شماره صدوسیزدهم، 1405.
- بیگلری کامی، عظیمه؛ بهنیافر، احمدرضا و داداش نژاد دلشاد، داود، «دادرسی عادلانه در ایران قبل از اسلام در مقایسه با آموزه‌های اسلامی»، پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست، 1405.
- تیموری، مهرداد و کاظمی، سید سجاد، «فرصت­ها و چالش­های هوش مصنوعی در حرفه حقوقی: بازنمایی از وکالت هوشمند»، دو فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی، دوره دوم، شماره چهارم، ۱۴۰۴.
- جمعی از نویسندگان، الفائق فی الاصول، قم: مؤسسة النشر للحوزات العلمیة، 1444.
- خوانساری، سیداحمد بن یوسف، جامع‌المدارک فی شرح مختصر النافع، جلد ششم، قم: اسماعیلیان، 1405.
- دائرة‌المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق با مذهب اهل‌بیت، زیر نظر آیت‌اله سید محمود شاهرودی، جلد ششم، قم: مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامی، 1426.
- رجبی، یاسر؛ بهارک شاهد و تیموری، مهرداد، «نقش هوش مصنوعی در دادرسی‌های منصفانه نظام سلامت الکترونیک»، مجله حقوق سلامت، دوره اول، شماره اول، ۱۴۰۲.
- زمان‌زاده بهبهانی، مهری؛ رهامی، محسن و ناجی زواره، مرتضی، «واکاوی جایگاه اصول دادرسی عادلانه در فقه امامیه»، پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، دوره نوزدهم، شماره دوم، 1397.
- سیفی مازندرانی، علی‌اکبر، بدایع البحوث فی علم الاصول، جلد دوم، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، 1436.
- صفایی، سید حسین، باخدا، دانیال، «راهکارهای کاهش اطاله دادرسی در امور مدنی»، دو فصلنامه توسعه علوم انسانی، دوره دوم، شماره سوم، 1398.
- قربانی، علی، دادرسی منصفانه در رویه دادگاه اروپایی حقوق بشر، تهران: نشر حقوق امروز، ۱۳۹۰.
- مشکینی، میرزا علی، مصطلحات الفقه، قم: نشر الهادی، 1419.
- مظفر، محمدرضا، اصول الفقه، جلد دوم، قم: نشر دانش اسلامی، 1405.
- مقدم، محمدجواد، حسینی و سید ابراهیم، «هوشمندسازی فرایندهای قضایی و عدالت کیفری؛ راهبردها و موانع»، مجله حقوقی دادگستری، دوره هشتادونهم، شماره صدوسی­یکم، ۱۴۰۴.
- نیک‌نژاد، جواد و حیدری، نصرت، «موجه، مستند و مستدل بودن رأی دادگاه و داوری»، پژوهش حقوق خصوصی، دوره دهم، شماره سی­وششم، ۱۴۰۰.
- هاشمی­دمنه، فاطمه السادات؛ حاجی­ده­آبادی، محمدعلی و صالحی، محمدخلیل، «چالش‌های کاربست هوش مصنوعی در فرایند تعیین مجازات؛ مطالعۀ تطبیقیِ حقوق ایران و کامن‌لا»، آموزه‌های حقوق کیفری، دوره بیست­ویکم، شماره بیست‏وهشتم، 1403.
 
    ب. منابع لاتین
- Binns, R, Fairness in machine learning: Lessons from political philosophy. In: Proceedings of the 2018 Conference on Fairness, Accountability, and Transparency (FAT), 2018.
- Burrell, J, How the machine ‘thinks’: Understanding opacity in machine learning algorithms. Big Data & Society, 3(1), 2016.
- Cath, C, Governing artificial intelligence: Ethical, legal and technical opportunities and challenges. Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences, 376(2133), 20180080, 2018
- Doshi-Velez, F & Kim, B, Towards a rigorous science of interpretable machine learning (arXiv:1702.08608),  arXiv, 2017.
- European Commission for the Efficiency of Justice (CEPEJ), European judicial systems – Efficiency and quality of justice, Council of Europe, 2020.
- European Court of Human Rights [ECtHR]. Guide on Article 6 of the European Convention on Human Rights: Right to a fair trial (civil limb). Council of Europe, 2020.
- Goodman, B & Flaxman, S, European Union regulations on algorithmic decision-making and a “right to explanation.” AI Magazine, 38(3), 2017.
- Kroll, J. A; Huey, J; Barocas, S; Felten, E. W; Reidenberg, J. R; Robinson, D. G; & Yu, H, Accountable algorithms. University of Pennsylvania Law Review, 165(3), 2017.
- O’Neil, C, Weapons of math destruction: How big data increases inequality and threatens democracy. Crown Publishing Group, 2016.
- Surden, H, Artificial intelligence and law: An overview. Georgia State University Law Review, 35(4), 2019.
- United Nations, International Covenant on Civil and Political Rights. United Nations, United Nations Press, 1966.
- Wachter, S; Mittelstadt, B & Floridi, L, Why a right to explanation of automated decision-making does not exist in the General Data Protection Regulation. International Data Privacy Law, 7(2), 2017.
- Wachter, S; Mittelstadt, B & Russell, C, Counterfactual explanations without opening the black box: Automated decisions and the GDPR. Harvard Journal of Law & Technology, 31(2), 2018.