پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

دادرسی عادلانه و هوش مصنوعی: چارچوبی هنجاری با رویکرد حقوق‌بشر بین‌المللی و فقه امامیه

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
حسین سرتیپی 1
مجتبی انصاریان 2
هیبت الله نژندی منش 3
فرهاد صالحی 4
1 استادیار حقوق بین الملل عمومی، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
2 دانشیار حقوق بین الملل عمومی، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
3 دانشیار حقوق بین الملل عمومی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.
4 کاندیدای دکتری حقوق بین الملل عمومی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
10.22034/jhsrj.2026.2091350.1083
چکیده
زمینه و هدف: با گسترش هوش مصنوعی در فرایندهای قضایی، تدوین چارچوبی هنجاری برای تضمین «دادرسی منصفانه» ضرورت یافته است. این پژوهش در پی ارائه الگویی چندبعدی است که فناوری را با اصول حقوق بشر و مبانی فقه امامیه هم‌سو سازد.

مواد و روش‌ها: این تحقیق از نوع نظری بوده ‌روش تحقیق به صورت توصیفی تحلیلی می‏باشد و روش جمع‏آوری اطلاعات بصورت کتابخانه‏ای است.

یافته‌ها: یافته‌ها نشان‌دهنده الگویی چهاربعدی شامل ابعاد حقوقی (مستدل بودن آراء)، فناورانه (توضیح‌پذیری)، اخلاقی (بی‌طرفی) و نظارتی (مسئولیت‌پذیری) است. همچنین از منظر فقهی، مشروعیت به‌کارگیری این فناوری منوط به حفظ اصل مباشرت قاضی، رعایت حق دفاع، تساوی در دادرسی و پرهیز از ابهام در فرآیند تصمیم‌گیری است.

ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانت‌داری رعایت شده است.

نتیجه‌گیری: هوش مصنوعی در فقه امامیه نمی‌تواند جایگزین قضاوت انسانی شود و تنها در مقام «ابزار استدلال‌یار» تحت نظارت انسانی پذیرفتنی است. چارچوب پیشنهادی مبنایی برای سیاست‌گذاری فراهم می‌کند تا بهره‌گیری از فناوری، با اصول دادرسی منصفانه و موازین اصیل فقهی سازگار بماند.
کلیدواژه‌ها
دادرسی منصفانه
هوش مصنوعی
الگوی مفهومی
شفافیت الگوریتمی
کنترل انسانی
پژوهش های فقهی حقوق بشر

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 28 تیر 1405