پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

حقوق تنوع فرهنگی به‌مثابه میراث مشترک بشریت: مطالعه‌ای در پرتو حقوق شهروندی، حقوق بشر و فقه امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیئت علمی، گروه حقوق، دانشگاه پیام نور ، تهران، ایران
10.22034/jhsrj.2026.2091347.1082
چکیده
زمینه و هدف: این پژوهش با هدف تبیین حقوقی تنوع فرهنگی به‌مثابه میراث مشترک بشریت انجام شده و به بررسی مبانی و ابعاد حمایتی آن در سه قلمرو حقوق بشر، حقوق شهروندی و فقه امامیه می‌پردازد تا الگویی منسجم برای همزیستی و صیانت از تکثر هویت‌ها ارائه دهد.
مواد و روش­ها: این تحقیق از نوع نظری بوده ‌روش تحقیق به‌صورت توصیفی تحلیلی می‏باشد.
ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانت­داری رعایت شده است.
یافته­ها: تنوع فرهنگی فراتر از یک واقعیت اجتماعی، واجد ارزش هنجاری است. حقوق بین‌الملل بشر از طریق اسنادی چون اعلامیه جهانی تنوع فرهنگی و میثاقین و حقوق شهروندی با محوریت شهروندی فرهنگی، بسترهای حمایتی لازم را فراهم می‌آورند. در فقه امامیه نیز ظرفیت‌های پویایی نظیر اصالت کرامت انسان، قاعده عدالت، اعتبار عرف و نفی عسر و حرج، مبانی محکمی برای شناسایی و حمایت از تکثر فرهنگی جامعه به دست می‌دهند.
نتیجه­: نتیجه‌گیری پژوهش حاکی از آن است که هر سه حوزه، علیرغم تفاوت‌های مبنایی، در صیانت از تفاوت‌ها و نفی الگوهای همسان‌ساز اشتراک دارند. شناسایی تنوع فرهنگی به‌عنوان میراث مشترک بشریت، تعهدی همگانی برای دولت‌ها ایجاد می‌کند تا با رویکردی تلفیقی، میان انسجام ملی و هویت‌های متکثر توازن برقرار سازند.
کلیدواژه‌ها

     منابع فارسی و عربی
- بجنوردی، سید محمد، قواعد فقهیه، تهران: مؤسسه عروج، 1401.
- پلمن، کریستوفر، «نقش حقوق بشر برای ایجاد هویت شخصی»، دوفصلنامۀ بین‌المللی حقوق‌بشر، دوره چهاردهم، شماره اول، 1398.
- حبیب زاده، توکل و منصوری، فرنگیس، «بازخوانی اصل "میراث مشترک بشریت" و تفاوت های آن با مفهوم "نگرانی مشترک بشریت"»، پژوهشنامه حقوق اسلامی، دوره چهاردهم، شماره دوم (پیاپی 38)، 1392.
- حسینی، سیدمصطفی و گودرزی معظمی، هاجر، «کرامت ذاتی انسان از دیدگاه حقوق بشر در اسلام و در حقوق بین الملل»، قانون یار، دوره پنجم، شماره نوزدهم،  1400.
- رضازاده، حسین و کدخدایی، عباسعلی، «انسانی شدن حقوق محیط زیست در پرتو کرامت انسانی»، پژوهش حقوق عمومی (پژوهش حقوق) (حقوق و سیاست)، دوره بیست­ویکم، شماره شصت­وششم، 1399.
- زاهد، زیداله؛ نصراللهی، زهرا و مهینی­زاده، منصور، «از تبعیض جنسیتی به سوی برابری و رشد اقتصادی (مطالعه کشورهای در حال توسعه)»، زن در توسعه و سیاست (پژوهش زنان)، دوره هجدهم، شماره چهارم، 1399.
- سبحانی،‌ جعفر، الموجز فی اصول الفقه، قم: مؤسسة الإمام الصادق(ع)، 1429.
- سبزواری، اسماعیل و مؤمنی­راد، احمد، «حقوق بشر و توسعه حق مشارکت در حیات فرهنگی جامعه در گفتمان‌های حقوقی»، مجله علمی پژوهشی حقوق پزشکی، دوره دوازدهم، شماره اول، 1397.
- سرخسی، محمد بن احمد، المبسوط، بیروت: دارالمعرفة، (بی­تا).
- سیفی مازندرانی، علی‌اکبر،  بدایع البحوث فی علم الاصول، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، 1436.
- شریف، محمد، «میراث مشترک بشریت و وصف آن به عنوان قاعده آمره»، حقوق و سیاست، دوره اول، شماره اول، 1378.
- طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، 1393.
- طوسی، محمد، المبسوط، جلد 2، تهران: مکتبه المرتضویه، 1424.
- فاضل لنکرانی، محمدجواد، قاعده لاحرج، تقریر و تنظیم جواد حسینی‌خواه. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، 1385.
- فیض کاشانی، محمدبن شاه مرتضی، الصافی فی تفسیر القرآن، تهران: مکتبه الصدر، 1416.
- کافمن، دانیل، «حقوق مبتنی بر هویت»، دوفصلنامۀ بین‌المللی حقوق‌بشر، دوره یازدهم، شماره دوم، 1395.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، جلد 2، قم: دارالکتب الاسلامیه، 1407.
- محقق داماد، سید مصطفی، قواعد فقه، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی، 1406.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1371.
- موحدی، رامین؛ ملکوتی هشتجین، سیدحسین و رنجبری، ابوالفضل، «اصل برابری و عدم تبعیض در - مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، زیرنظر: سید محمود هاشمی شاهرودی. قم: مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، 1395.
برخورداری از تامین اجتماعی در حکومت اسلامی»، پژوهش های اخلاقی (انجمن معارف اسلامی)، دوره نهم، شماره چهارم، 1398.
- نوریان، مهدی و آدینه، روح­اله، «دسترسی و مشارکت فرهنگی, حق شهروندی در برخورداری های فرهنگی»، مطالعات میان فرهنگی، دوره دوازدهم، شماره سی­ویکم، 1396.
     منابع لاتین
- Anatole-Gabriel, I. Cultural Heritage, Climate Change, and Human Rights., In: M. Ripp, S. Majumdar, & C. Cave (Eds.),. Cultural Heritage Re-imagined. London: Springer, 2025.
- Cornu, M & Wagener, N. Cultural heritage as a legal and political construct. In: A. M. Dominicz et al.(Eds),  Research Handbook on Art, Culture and Heritage Law, London: Edward Elgar, 2025.
- Cox, T. L & Singh, M. I, Infusing social justice into the signature pedagogy: A decision-making model emphasizing anti-racism, diversity, equity, and inclusion (ADEI) in social work practicum,  The Hague: Taylor & Francis, 2025.
- Grant, C, Sounding Good: Advancing Cultural Sustainability and Social Justice Through Music, Oxford: Oxford University Press, 2025.
- Hofmann, Laura (2025). Cultural Heritage Through the Lens of Human Rights Bodies, London: Springer.
- Linder, B, Human Rights, Export Credits and Development Cooperation, London: Edward Elgar Publishing, 2019.
- Luoma, C, Cultural Rights and Wrongs in Transitional Justice, Oxford: Oxford University Press, 2025.
- Ripp, M, Cultural Heritage as a System: Concepts, Approaches, and a Roadmap for Practice, In: M. Ripp, S. Majumdar, C. Cave, Cultural Heritage Re-imagined, London: Springer, 2025.
- Saul, B; Kinley, D & Mowbray J, The International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights: Commentary, Cases, and Materials, Oxford: Oxford University Press, 2014.
- Shinde, K. D; Avhad, T. R, Human Rights Law: From Dissemination to Application, Washington: Chyren Publication, 2025.
- Spitra, S. M, The development of the International Cultural Heritage Law Framework, In: Dominicz, A. M et al, Research Handbook on Art, Culture and Heritage Law, London: Edward Elgar, 2025.
- Thanises, A, C & Meshelemiah, J. C. A, An incongruence between policy, practice, and cultural values, In: J. H. Schiele et al.(Eds.), The Future of Race, Ethnicity, and Culture in Social Work, Hague: Taylor & Francis, 2025.
- United Nations, Implementation of the International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights, New York: Committee on Economic, Social and Cultural Rights Press, 2024.
- Veugelers, W, Education for Critical-Democratic Citizenship, In: N. Aloni & L. Weintrob (Eds.), Beyond Bystanders: Educational Leadership for a Humane Culture in a Globalizing Reality, London: Springer, 2017.