پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

سیاست جنایی ایران در مقابله با ارتشاء و نقش آن در حمایت از حقوق بشر: با تأکید بر مبانی فقه امامیه و اسناد بین‌المللی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق کیفری و جرم شناسی، واحد ساری، دانشگاه آزاد اسلامی، ساری، ایران.
2 گروه حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
3 گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه ساری، ساری، ایران.
10.22034/jhsrj.2026.2088686.1072
چکیده
زمینه و هدف: بررسی سیاست جنایی کشورها در قبال این جرم و ارزیابی میزان کارآمدی آن از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. هدف این پژوهش تحلیل سیاست جنایی ایران در قبال جرم ارتشاء با تأکید بر مبانی فقهی و نیز مقایسه آن با برخی استانداردهای بین‌المللی مبارزه با فساد است.
مواد و روش­ها: این تحقیق از نوع نظری بوده ‌روش تحقیق به صورت توصیفی تحلیلی می‏باشد و روش جمع‏آوری اطلاعات بصورت کتابخانه‏ای است و با مراجعه به اسناد، کتب و مقالات صورت گرفته است.
ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانت­داری رعایت شده است.
یافته­ها: یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که جرم‌انگاری ارتشاء در نظام حقوقی ایران تا حد زیادی متأثر از مبانی فقهی، به‌ویژه آموزه‌های قرآنی و روایی درباره حرمت رشوه و منع اکل مال به باطل است و قانونگذار با پیش‌بینی مجازات‌های نسبتاً شدید، تلاش کرده است از سلامت نظام اداری حمایت کند. در عین حال، بررسی اسناد بین‌المللی نشان می‌دهد که در کنار واکنش کیفری، توجه گسترده‌ای به سازوکارهای پیشگیرانه، شفافیت اداری و تقویت نظام‌های نظارتی وجود دارد.
نتیجه­: بر این اساس می‌توان نتیجه گرفت که اگرچه سیاست جنایی ایران در حوزه جرم‌انگاری و واکنش کیفری با بسیاری از استانداردهای بین‌المللی همگرایی دارد، اما برای افزایش کارآمدی آن لازم است تدابیر پیشگیرانه، سازوکارهای نظارتی و سیاست‌های ساختاری مقابله با فساد بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها

     منابع فارسی و عربی
- آقابابایی، حسین، «راهبردهای جدید سیاست جنایی در مبارزه با فساد با تأکید بر جرائم ارتشاء و اختلاس»، نامه مفید، دوره سیزدهم، شماره شصت‏ویکم (نامه حقوقی)، 1386.
- اشرافی، ارسلان، پیشگیری از رشاء و ارتشاء در اسناد بین‌المللی با تأکید بر رویه قضایی بین‌المللی. رساله دکتری تخصصی، تهران، دانشگاه علوم قضایی، مرکز تحصیلات تکمیلی، گروه حقوق، 1399.
- امام خمینی، روح‌الله، تحریر الوسیلة، جلد 2، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1415ق.
- باقری، محمد، آثار و نتایج عدم جرم‌‌‌انگاری ارتشاء در بخش خصوصی حقوق ایران، تهران، شاپرک سرخ، 1400.
- جاویدی، مجتبی؛ رحیمی، مرتضی و سلیمانی، سمیه، «امکان‌سنجی جرم­انگاری رشاء و ارتشاء در بخش خصوصی مبتنی بر مبانی فقه امامیه»، فقه و اصول، دوره پنجاه­وپنجم، شماره دوم، 1402.
- حر عاملی، محمدبن­حسن، وسائل الشیعة، جلد 17، قم، مؤسسه آل‌البیت، 1409ق.
- حیدری‌زاد، رضا، بررسی فقهی و حقوقی جرم ارتشاء با تأکید بر کنوانسیون سازمان ملل متحد برای مبارزه با فساد، قم، پیروان ولایت، 1403.
- خیرخواهان، محمدحسن، رشوه از منظر فقه و حقوق اسلامی، سمنان، انتشارات نیلون، 1400.
- صابری، نصرت­اله، بایسته­های حقوقی مبارزه با فساد اقتصادی در جمهوری اسلامی ایران، رساله دکتری تخصصی، تهران، دانشگاه تهران، پردیس‌های منطقه‌ای-پردیس بین‌المللی ارس، 1397.
- طالبی­کلیشمی، علی‌مراد، ‏ارتشاء و اختلاس در حقوق ایران و اسناد بین‌المللی (حقوقی - جرم‌شناختی)، تهران، خرسندی، 1396.
- عرب­زاده، صادق؛ مالمیر، محمود و اشرافی، محمود، «فنون پیشگیری وضعی از ارتشاء در نیروهای مسلح»، نظارت و بازرسی، دورۀ پانزدهم، شمارۀ پنجاه­وپنجم، 1400.
- علامة حلی، حسن­بن­یوسف، تحریر الأحکام، جلد 2،  قم، مؤسسه النشر الإسلامی، 1412ق.
- علی، علاء، جرم ارتشاء در حقوق بین‌الملل، حقوق عراق و حقوق اسلامی، رساله دکتری تخصصی، قم، دانشگاه قم، دانشکده حقوق، 1402.
- کاکویی­دینکی، عیسی، رشوه.، تهران، به‌اندیش، 1400.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، جلد 5، قم، دارالکتب الإسلامیة، 1407ق.
- کیانی­شاهمرس، علیرضا، بررسی مسائل و مشکلات کیفری و حقوقی و جرم‌شناسی مبارزه با جرائم رشوه‌خواری بر اساس قانون کیفری جمهوری اسلامی ایران و جمهوری آذربایجان، رساله دکتری تخصصی، آذربایجان، دانشگاه ملی آذربایجان، 1394.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، جلد 104، بیروت: دار الإحیاء التراث العربی، 1403ق.
- مرکز پژوهش­های مجلس شورای اسلامی، مدیریت، ارتشاء و سوبسید، تهران، انتشارات مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 1400.
- میرعربی، علی­اصغر؛ زوار، نسرین، «مطالعه تطبیقی جرائم رشاء و ارتشاء در حقوق کیفری ایران و آلمان»، قانون­یار، دوره هفتم، شماره بیست­وهفتم، 1402.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، جلد 22، بیروت، دارالإحیاء التراث العربی، 1404ق.
- نصیری، محمدسجاد، «بررسی نقاط ضعف و ناکارامدی نظام تقنینی در مواجهه با بروز پدیده ارتشاء»، فصلنامه قضاوت، دوره سی­ودوم، شماره اول، 1402.
- وحدت‌طاهر، مهدی، جرم رشاء و ارتشاء (به انضمام بررسی لایحه‌ی تعزیرات ۱۴۰۱و نمونه آرا)، تهران، دادگستر، 1402.
     منابع لاتین
- Organisation for Economic Co-operation and Development (2021). 2021 Anti-Bribery Recommendation. OECD Publishing.
- Organisation for Economic Co‑operation and Development. (2024). Recommendation for Further Combating Bribery of Foreign Public Officials in International Business Transactions. OECD Publishing.
- United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC). (2021). The United Nations Convention against Corruption: A Strategy for Implementation 2021–2025.
- United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC). (2024). State of Implementation of the United Nations Convention against Corruption: Criminalization, Law Enforcement and International Cooperation.
- World Bank & UNODC (2020). Enhancing International Cooperation under the United Nations Convention against Corruption. Washington, DC: World Bank.