پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

ادغام معیارهای حقوق بشری در سیاست‌گذاری عمومی با تأکید بر مبانی فقهی: از نظریه تا عمل اجرایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه علوم سیاسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
10.22034/jhsrj.2026.2088537.1071
چکیده
زمینه و هدف: با گسترش داوری بین‌المللی، تعارض صلاحیت‌ها میان دادگاه‌های دولتی و دیوان‌های داوری و نیز میان خود دیوان‌های داوری به چالش بنیادین نظام‌های حقوقی تبدیل شده است. مقاله پیش‌رو با هدف شناسایی ظرفیت‌های هنجاریِ مدیریت این تعارض، سه حوزۀ به‌هم‌پیوسته را کانون تحلیل قرار می‌دهد: اصلاحات ساختاری قانون داوری سوئیس (۲۰۱۲)، استثنای دیرپای داوری از مقررات بروکسل، و مسئله‌ی مغفولِ داوری‌های موازی.
مواد و روش­ها: پژوهش با روش «تحلیلی -تطبیقی» انجام شده است. قوانین داوری سوئیس، مقررات بروکسل و رویه‌ی قضایی دیوان دادگستری اروپا به‌عنوان مطالعه‌ی موردیِ تعارض یکپارچگی منطقه‌ای و کثرت‌گرایی رویه‌ای، و نیز رویه‌های داوری موازی بررسی شده‌اند.
ملاحظات اخلاقی: اصول امانت‌داری علمی در استناد به منابع، گزارش‌دهی دقیق یافته‌ها و عدم سوگیری در تحلیل رویه‌ها رعایت شده است.
یافته­ها: اصلاحات سوئیس با دو نوآوریِ «صرف‌نظر ضمنی از حق انتخاب داور» و «اختیار گسترده‌ی دادگاه در انتصاب و ابطال داوران» امکان ادغام دعاوی چندجانبه را فراهم کرده و الگویی کارآمد برای انعطاف‌پذیری توأم با بی‌طرفی ارائه می‌دهد. استثنای داوری از مقررات بروکسل، علی‌رغم پیشنهادهای کارآمد کمیسیون اروپا، همچون شکافی هنجاری باقی مانده است. اصل «صلاحیت بر صلاحیت» استقلال داوری را تضمین می‌کند اما در داوری‌های موازی کارآمدی کامل ندارد و به احکام متعارض می‌انجامد.
نتیجه­: مدیریت تعارض صلاحیت‌ها نه از راه استقلال مطلق داوری و نه از رهگذر ادغام کامل در نظام قضایی ممکن نیست. مقاله با پیشنهاد «نظریه‌ی هماهنگی نهادی» نشان می‌دهد که با تعدیل اصل اعتماد متقابل و الگوبرداری از سازوکار ماده‌ی ۲۹ بروکسل می‌توان «هم‌کنشی رقابتی» را به «هم‌افزایی رویه‌ای» تبدیل کرد.
کلیدواژه‌ها

- امام خمینی، سید روح‌الله، صحیفه امام، جلد21، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1369.
- بجنوردی، حسن، القواعد الفقهیة، تحقیق مهدی مهریزی و محمدحسین درایتی، جلد 1، قم، نشر الهادی، 1377.
- بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، تحقیق محمد زهیر بن ناصر الناصر، جلد 2، بیروت، دار طوق النجاة، 1422.
- جعفری، علی اکبر، «حقوق بشر در حکومت شیعی پیشگام حقوق بشر بین الملل»، جستارهای سیاسی معاصر، دورۀ ششم، شماره اول، 1394.
- خسروپناه، عبدالحسین؛ یزدانی­فر، صالحه، «نظام مدیریتی فقه و فرآیند سیاست گذاری و طرح ریزی»، راهبرد فرهنگ، دورۀ نهم، شمارۀ سی­وششم، 1395.
- خورشیدی، حسین، «تاثیر حقوق بشر بر سیاست گذاری عمومی در جمهوری اسلامی ایران: چالش ها و سیاست های پیشنهادی»، تحولات سیاسی اجتماعی معاصر ایران، (0)6، 1403.
- زارعی زوارکی، اسماعیل؛ زمانی، سیدقاسم؛  طاهایی، زهرا، «آموزش حقوق بشر پیش از آموزش عالی و در دوره ابتدایی»، پژوهش­های روابط بین الملل، دورۀ اول، شمارۀ بیست­وچهارم، 1396.
- سعدی، حسین علی، «حجیت در اجتهاد نظام ساز؛ با تأکید بر آراء آیت الله سیدمحمدباقر صدر»، راهبرد فرهنگ، دورۀ نهم، شمارۀ سی­وششم، 1395.
- سید رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، به تصحیح صبحی صالح، نامۀ 53، قم، موسسه دار الهجره، 1414.
- شوشتری، مهدی؛ ناصری مقدم، حسین؛ صابری، حسین، «سازوکارهای کشف مقاصد شریعت»، پژوهش های فقهی، دورۀ دوازدهم، شمارۀ اول، 1395.
- طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، جلد 1، 13 و 18، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، 1393.
- عابدی، محجوبه؛ وزیری، مجید، «اصول مشترک حقوق بشر غربی و حقوق بشر اسلامی از منظر فقه بشردوستانه با نگاهی به آیات اعتقادی قرآن»، حقوق پزشکی، 13(ویژه نامه حقوق بشر و حقوق شهروندی)، 1398.
- علوی، سیدمحمدتقی؛ وکیل­زاده، رحیم، «تاملی بر فلسفه احکام و مقاصد شرع»، پژوهش­های فلسفی (نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز)، دورۀ پنجم، شمارۀ هشتم، 1390.
- علی­دوست، ابوالقاسم، «فقه و مقاصد شریعت»، فقه اهل بیت علیهم السلام، -(41)، 1384.
- غفاریان، محمد؛ رنجبر، ابوالفضل؛ احدی، پرویز؛ موثقی، حسن، «نقش سیاست­گذاری عمومی در حوزه حقوق عمومی و تاثیر آن بر سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، پژوهش های سیاسی و بین المللی، دورۀ نهم، شمارۀ سی­وپنجم، 1397.
- فضائلی، مصطفی؛ حق شناس، فاطمه السادات، «ظرفیت های جوامع مسلمان در ارتقای آموزش حقوق بشر»، پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، دورۀ پنجم، شمارۀ دوم (پیاپی 16)، 1397.
- محقق داماد، سید مصطفی، قواعد فقه، جلد 1، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، 1406.
- مطهری، مرتضی، عدل الهی، جلد 1، تهران،  نشر صدرا، 1402.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، جلد 12، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1371.
- میراحمدی، منصور، «تدوین گری سیاست از فقه»، مهرنامه، دورۀ اول، شمارۀ دوم، 1389.
- میسا‌وی، محمد طا‌هر، مقاصد الشریعة الإسلامیة، عمان، دار النفائس، 1421.
     منابع لاتین
- Andreassen, Bård A. (2023). Research Handbook on the Politics of Human Rights Law. Cheltenham: Edward Elgar Publishing.
- Arts, Karin. (2021). Integrating Human Rights into Development Cooperation: The Case of the Lomé Convention. Leiden: Brill.
- Bacchus, James. (2022). Trade Links: New Rules for a New World. Cambridge: Cambridge University Press.
- Bajaj, Monisha. (2017). Human Rights Education: Theory, Research, Praxis. Pennsylvania: University of Pennsylvania Press, Incorporated.
- Castanho, Rui Alexandre. (2021). Handbook of Research on Sustainable Development Goals, Climate Change, and Digitalization. Pekan: IGI Global.
- D'Agostino,Fred, Gaus,Gerald, Muldoon, Ryan. (2024). The Routledge Companion to Social and Political Philosophy. London: Taylor & Francis.
- Daniel, Ravindran. (2022). Human Rights in Theory and Practice: An Overview of Concepts and Treaties. New York: SAGE Publications.
- Douhan, Alena F. (2025). Sanctions, Business and Human Rights. Gardena: Clarity Press.
- Kaur Sahiwal, Tanmeet, Chakraborty, Samraggi. (2025). Exploring Human Rights Contemporary Challenges and Solutions. Bengaluru: Archers & Elevators Publishing House.
- Masferrer, Aniceto. (2023). The Making of Dignity and Human Rights in the Western Tradition: A Retrospective Analysis. Valencia: Tirant lo blanch.
- O'Flaherty, Michael. (2021). Human Rights and the UN: Practice Before the Treaty Bodies: Second Edition. Leiden: Brill.
- Turner, Ian. (2025). Responsibilities: A Critical Legal Defence of Human Rights. London: Taylor & Francis.