پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

اصل رضایت در قراردادهای الکترونیکی بین ­المللی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق، واحد بین‏ المللی کیش، دانشگاه آزاد اسلامی، کیش، ایران.
2 گروه فقه و حقوق، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
3 گروه فقه و حقوق اسلامی، واحد گرمسار، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران.
چکیده
زمینه و هدف: با گسترش تجارت الکترونیکی بین‌المللی، اصل رضایت به عنوان پایه مشروعیت قراردادها، با چالش‌های نوینی مواجه شده است. این مطالعه با هدف تحلیل مفهوم رضایت در قراردادهای الکترونیکی بین‌المللی و بررسی شیوه‌های تحقق آن در محیط دیجیتال، عوامل مؤثر بر صحت و مشروعیت رضایت را بررسی کرده است.
مواد و روش­ ها: این تحقیق از نوع نظری بوده ‌روش تحقیق به صورت توصیفی تحلیلی می‏باشد و روش جمع‏آوری اطلاعات به­صورت کتابخانه‏ای است و با مراجعه به اسناد، کتب و مقالات صورت گرفته است.
ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانت­داری رعایت شده است.
یافته­ ها: تحقیق نشان داد که ویژگی‌های خاص قراردادهای الکترونیکی شامل غیرحضوری بودن، سرعت انعقاد، استفاده از سیستم‌های خودکار و حضور طرفین چندملیتی، بر نحوه ابراز و تحقق رضایت تأثیرگذارند. ایجاب و قبول الکترونیکی، کلیک، پیام داده‌ای و امضای دیجیتال نقش کلیدی دارند، اما اختلال در اراده، تدلیس دیجیتال، اکراه اقتصادی و عدم توازن قدرت، زمینه بروز رضایت ظاهری را فراهم می‌کنند.
نتیجه­: مطالعه نشان می‌دهد که تضمین رضایت واقعی نیازمند شفاف‌سازی شروط قرارداد، الزام به رضایت آگاهانه، حمایت از مصرف‌کننده و استانداردسازی قراردادهای الکترونیکی بین‌المللی است. فناوری می‌تواند با ابزارهای احراز هویت، ثبت و پیگیری تراکنش‌ها، تحقق رضایت واقعی را تقویت کند و مشروعیت قراردادهای دیجیتال را تضمین نماید.
کلیدواژه‌ها

- احمدی طباطبایی، سید محمدرضا؛ آرام، محمدرضا،  «اصل وفای به تعهدات و قراردادها: مقایسه حقوق بین‌الملل اسلامی و حقوق بین‌الملل معاصر»، اندیشه‌های حقوق عمومی، ششم، ۱۳۹۳.
- احمدی، سید محمدمهدی؛ عابدیان، سید حسن؛ عسگری، علیرضا؛ محمدیان امیری، مهدی؛ «بررسی فقهی و حقوقی قانون حاکم بر قراردادهای الکترونیکی»، فصلنامه مطالعات فقهی و فلسفی، سی و چهارم، ۱۳۹۷.
- اخلاقی‌درزی، زهرا؛ هاشمی، سید محمد، «جایگاه قانونی و حقوقی قراردادهای هوشمند در حقوق ایران»، مطالعات حقوق، دوره هفدهم، شماره چهارم، ۱۴۰۴.
- اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائده و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان، جلد چهاردهم، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۰۳ق.
- اکبری، محمد؛ کریمی، عباس؛ آل بویه، علی،  «مطالعه تطبیقی شرایط صحت قراردادهای الکترونیکی در اسناد تجاری بین المللی، حقوق ایران و هندوستان»، مطالعات شبه قاره، شماره سی و چهارم، 1397.
- امام خمینی، سید روح‌الله موسوی، البیع، جلد دوم، چاپ پنجم، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۵ق.
- انصاری، اعظم؛ حاجیان، محمدمهدی، «اصول حقوقی و تفسیر مقررات سازمان جهانی تجارت»، پژوهش حقوق خصوصی، شماره سیزدهم، 1394.
- انصاری، شیخ مرتضی بن محمد امین، المکاسب، جلد ششم، چاپ اول، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، ۱۴۱۵ق.
 -آزاد، علی؛ فدوی، احمد، «چگونگی اعمال قواعد عمومی در قرارداد الکترونیکی (حمل‌ونقل دریایی)»، مطالعات حقوق، دوره چهاردهم، شماره بیست و دوم، ۱۴۰۰.
 -آهنگران، محمدرسول، «قراردادهای الکترونیکی: انعقاد تا انحلال (مطالعه تطبیقی در فقه اسلامی، حقوق ایران و کنوانسیون ژنو ۲۰۰۵)»،  ۱۳۹۸.
-آهنگران، محمدرسول؛ احمدی، امیر،  «آثار و احکام فقهی و حقوقی اشتباه و خطا در قراردادهای الکترونیکی»، پژوهش‌های فقهی، دورۀ پانزدهم، شماره اول، ۱۳۹۸.
- آهنگران، محمدرسول؛ احمدی، امیر، «واکاوی فقهی و حقوقی موجبات زوال ایجاب در قراردادهای الکترونیکی»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، شماره بیستم، ۱۳۹۸.
- بدیعی، علی‌اکبر، قراردادهای الکترونیکی از منظر فقه امامیه و حقوق ایران و بین‌الملل، قم، انتشارات خویی، ۱۴۰۰.
- بیرانوند، رضا؛ فرحزادی، مریم، «بررسی و تحلیل حقوقی امضای الکترونیکی در قراردادهای الکترونیکی به عنوان دلیل اثبات دعوی»، تحقیقات حقوق قضایی، دوره چهارم، شماره هفتم، ۱۴۰۲.
- تخله، عاطفه، کتاب آثار و انعقاد قرارداد الکترونیک در حقوق ایران، تهران، قانون یار، 1396.
- جبرائیلی، مهدی؛ باقی، فاطمه، مباحث حقوقی قراردادهای الکترونیکی در تجارت بین‌الملل، تهران، انتشارات ویراست، ۱۳۹۹.
- جعفری لنگرودی، محمد جعفر، دایره‌المعارف حقوق مدنی و تجارت، جلد یکم، چاپ دوم، تهران، گنج دانش، ۱۴۰۱.
- خداقلی، ابراهیم، حقوق و امنیت در مبادلات الکترونیک، تهران، انتشارات موسسه فرهنگی، جرایم کامپیوتری، ۱۳۹۳.
- دبجانی، ناگ؛ باجاج، کاملش، از مبادله الکترونیکی اطلاعات (EDI) تا تجارت الکترونیک، مترجم ایرج بهنام مجتهدی چاپ دوم، تهران، موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی، ۱۳۸۴.
- دوریمی، علی، حقوق تجارت الکترونیکی، جلد اول، حقوق مراودات الکترونیکی، تهران، انتشارات دادبخش، ۱۳۹۹.
- رفیعی­مقدم، علی. اصل رضایی بودن اعمال حقوقی؛ مطالعه تطبیقی در فقه امامیه، حقوق ایران و فرانسه، تهران، دانشگاه امام صادق (ع)، 1390.
- السان، مصطفی، «ایجاب قبول معاملات الکترونیکی»، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، چهل و سوم، ۱۳۸۵.
- شهیدی، مهدی، تشکیل قراردادها و تعهدات، حقوق مدنی جلد 1، تهران، مجد، 1403.
- صدقی، محمدباقر، قراردادهای الکترونیکی از منظر فقه امامیه (رساله دکتری)، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ۱۳۹۹.
- عامری­نیا، محمدباقر، حقوق قراردادها (1)، درآمدی بر محدودیت‌های اصل حاکمیت اراده، تهران، میزان، 1403.
- غلامی‌باغی، سودا؛ محمدعلی‌نژاد اول، جلیل، «ایجاب و قبول و زمان و مکان در قراردادهای الکترونیکی، حقوق داوری»، شماره سی­و­هشتم، ۱۴۰۱.
- قاسمی، معصومه، «اصول و قوانین حاکم بر قراردادهای الکترونیکی در حقوق ایران»، کنفرانس ملی حقوق و علوم سیاسی، ۱۳۹۷.
- قائدی بارده، حجت اله، «محدودیت­های آزادی بیان در حقوق بین الملل»، شماره بیست­وسوم، 1395.
- قائمی، میلاد، «تحلیل حقوقی قراردادهای الکترونیکی در تجارت بین المللی»، 1404.
- کاتوزیان، ناصر، قواعد عمومی قراردادها (مفهوم، انعقاد و اعتبار قرارداد)، جلد اول، چاپ دهم، تهران، گنج دانش، ۱۴۰۳.
- کاتوزیان، ناصر، اعمال حقوقی (قرارداد ایقاع)، تهران، گنج دانش، 1404.
- مشاک زاده، علی­رضا، کتاب قراردادهای الکترونیکی در ایران و حقوق بین المللی، تهران، امتدادحکمت، 1403.
- مظاهری، رسول؛ خادمی‌کوشا، محمدعلی، قراردادهای الکترونیکی از دیدگاه فقه و حقوق، چاپ اول، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۸.
- مقامی­نیا، محمد، «نحوه انعقاد قراردادهای الکترونیکی و ویژگی‌های آن»، مجله دانش حقوق مدنی، شماره اول، ۱۳۹۱.
- مکارم شیرازی، ناصر، احکام معاملات جدید، جلد دوم، چاپ نهم، قم، مرکز نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی، ۱۳۹۸.
- موسوی، سید محمود، بررسی اصول حاکم بر قراردادهای الکترونیک در کنوانسیون استفاده از ارتباطات و آثار الحاق ایران به این کنوانسیون (پایان‌نامه کارشناسی)، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد بندرانزلی، ۱۳۹۸.
- مولایی‌فرد، محسن؛ محمدی، مریم، «واکاوی حقوقی قراردادهای الکترونیکی با نگاهی بر قانون تجارت الکترونیک ایران»، مطالعات حقوق، دوره جدید، سیزدهم، شماره دوازدهم، ۱۳۹۹.
- نوری، محمدعلی؛ نخجوانی، رضا، حقوق تجارت الکترونیکی، تهران، کتابخانه گنج دانش ریاست جمهوری، ۱۳۸۲.
 
     منابع لاتین
- Blythe, S. E. E-commerce law around the world: A concise handbook. Xlibris Corporation, 2012.
- Fenwick, M., Judge, M., & Vertinský, L. The “smart” alternative? Smart contracts and the law of contract. American Journal of Comparative Law, 68(2), 2020. https://doi.org/xxxx
- Haapio, H., Corrales Compagnucci, M., & Fenwick, M. Generative AI, contracts, law and design. London: Springer. 2025.
- Kastner, J. “I agree” to what? – Obtaining assent in internet contracting. Tulane Journal of Technology & Intellectual Property, 23, 2021.
- Köhler, B., Gulati, R., & John, T. The Elgar companion to UNIDROIT. Hague: Edward Elgar Publishing. 2024.
- Rustad, M. L., & Koenig, T. H. Towards a global law of digital contracts. Florida Law Review, 71(2), 2019.
- Scaife, L. EU E-IDAS regulation: A new era for electronic identification and trust services. Computer Law & Security Review, 36(1), 2020. https://doi.org/xxxx
- Winn, J. K., & Wright, B. The law of electronic commerce. Aspen Publishers (updated 2020–2021), 2020.
- Zanfir-Fortuna, G. The law of electronic signatures: An international overview. Masaryk University Journal of Law and Technology, 7(1), 2013.
- Zanfir-Fortuna, G. Electronic signatures and trust services: An international outlook. In Pollicino et al. (Eds.), Law and technology: The ITechLaw review, 2015.
- Thomason, J. Stable coins and the future of financial regulation. London: IGI Global, 2025.