پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

واکاوی مبانی فقهی و حقوقی افشای اطلاعات در فرآیند دادرسی کیفری با تأکید بر تعهدات حقوق بشری ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی، واحد مراغه، دانشگاه آزاد اسلامی، مراغه، ایران.
2 گروه آموزشی حقوق جزا و جرم شناسی، واحد مراغه، دانشگاه آزاد اسلامی، مراغه، ایران
3 گروه آموزشی حقوق جزا و جرم شناسی، واحد مراغه، دانشگاه آزاد اسلامی، مراغه، ایران.
چکیده
زمینه و هدف: افشای اطلاعات در فرایند دادرسی کیفری، چالشی پیچیده در تقاطع حقوق داخلی و تعهدات بین‌المللی است. این پژوهش با هدف واکاوی مبانی فقهی و حقوقی این پدیده و سنجش انطباق سیاست جنایی ایران با تعهدات حقوق بشری در زمینه حق بر حریم خصوصی و دادرسی عادلانه انجام شد.
مواد و روش­ ها: این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و ابزار کتابخانه‌ای انجام شده است. تمرکز اصلی بر تحلیل متون فقهی، قوانین موضوعه و اسناد بالادستی نظیر سند تحول و تعالی قضایی ۱۴۰۳ می‌باشد.
ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل پژوهش، اصول امانت‌داری در نقل قول و اصالت متون رعایت گردیده است.
یافته­ ها: یافته‌ها نشان می‌دهد در فقه امامیه، اصول کرامت ذاتی، حرمت عرض و لزوم کتمان سِر، افشای اسرار را حرام و مستوجب ضمان می‌دانند. از منظر حقوقی، اسناد بالادستی مانند سند تحول قضایی، رویکردی به سوی «صیانت هوشمند» نشان می‌دهند. با این حال، خلاءهایی در جرم‌انگاری افشا توسط شهروند-خبرنگاران و پاسخ به نشت‌های غیرعمدی مشهود است.
نتیجه­: برای نیل به استانداردهای کامل مندرج در اسناد بین‌المللی حقوق بشر که ایران به آن‌ها متعهد است، نیازمند تحولاتی راهبردی است. اولاً، خلاءهای تقنینی موجود، به ویژه در مواجهه با افشای اطلاعات توسط «اشخاص ثالث غیررسمی» در فضای مجازی و مسئولیت کیفری ناشی از «سهل‌انگاری» کارگزاران، تهدیدی برای تحقق عملی حق بر حریم خصوصی و دادرسی عادلانه محسوب می‌شود. ثانیاً، ضروری است رویکرد «صیانت هوشمند» منعکس در اسناد تحولی، با وضع قوانین شفاف و سازوکارهای نظارتی مؤثر، از سطح سیاست به عمل تبدیل گردد.
کلیدواژه‌ها

آشوری، محمد، آیین دادرسی کیفری، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، 1386.
- ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف‌العقول، قم، جامعه مدرسین، 1404.
- اردبیلى، احمد بن محمد، زبدة البیان فی احکام القرآن، تهران، مکتبة المرتضویة، بی‌تا.
- اسدی، لیلاسادات، «حفظ امنیت و هویت بزه‌دیدگان و گواهان در دادرسی­های بین­المللی»، تازه‌های علوم جنایی (مجموعه مقالات)، چاپ اول، تهران، نشر میزان، 1388.
- انصاری، باقر، حقوق حریم خصوصی، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، 1386.
- انصاری، مرتضی، کتاب المکاسب، جلد اول، قم، کنگره جهانی شیخ انصاری، 1420.
- بجنوردی، سید محمدحسن، القواعد الفقهیة، جلد دوم، قم، نشر الهادی، 1419.
- تمیمی‌آمدی، عبدالواحد، غررالحکم و دررالکلم، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1410.
- خالقی، علی، نکته‌ها در قانون آئین دادرسی کیفری، چاپ ششم، تهران، انتشارات شهر دانش، 1394.
- خمینی، سید روح‌الله، تحریرالوسیله، جلد اول، قم، دارالعلم، بی‌تا.
- شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، جلد چهاردهم، قم، مؤسسه المعارف الاسلامیة، 1413.
- کاتوزیان، ناصر،  مقدمه علم حقوق، تهران، شرکت سهامی انتشار، 1385.
- محسنی، فرید، سیاست جنایی در فضای مجازی، تهران، بنیاد حقوقی میزان، 1395.
- محسنی، مرتضی، حقوق جزای عمومی، جلد اول، چاپ پنجم، تهران، انتشارات گنج دانش، 1395.
- محقق داماد، سید مصطفی، قواعد فقه: بخش جزایی، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، 1396.
- معین، محمد، فرهنگ معین، تهران، انتشارات وزین، 1382.
- موسوی، سیدرضا، «چالش‌های محرمانگی در قانون آیین دادرسی کیفری جدید»، مجله حقوقی دادگستری، دوره هشتم، شماره دوم، 1398.
- هاشمی، سید محمد، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، جلد دوم، تهران، نشر میزان، 1385.
     منابع لاتین
- Austin Sarat, Human Rights and Legal Judgments: The American Story, Cambridge University Press, 2017.
- Barker, J. Craig, The Pinochet Judgment Fifteen Years on, in: James A. Green, Christopher P.M. Waters, Adjudicating International Human Rights: Essays in Honour of Sandy Ghandhi, Brill, 2024.
- Black's Law Dictionary, Eleventh Edition, Thomson Reuters, 2022.
- Cantú-Rivera, Humberto, Towards Judicial Accountability in the Business & Human Rights Field? in: Vicente, Dário Moura, Towards a Universal Justice? Putting International Courts and Jurisdictions into Perspective, Brill, 2024.
- Carnwath, Robert J. A., Lord Carnwath of Notting Hill, Engaging in judicial dialogue: some reflections from the United Kingdom Supreme Court, in: Müller, Amrei, and Hege Elisabeth Kjos, Judicial Dialogue and Human Rights, Cambridge University Press, 2025.
- Dickson, Brice, Human Rights in the UK Supreme Court, Oxford University Press, 2023.
- Kloth, Matthias, Immunities and the Right of Access to Court under Article 6 of the European Convention on Human Rights, Martinus Nijhoff Publisher, 2020.
- McManus, Matthew, Making Human Dignity Central to International Human Rights Law: A Critical Legal Argument, University of Wales Press, 2019.
- Peters, Anne, Beyond Human Rights: The Legal Status of the Individual in International Law, Cambridge University Press, 2016.
- Smith, Rhona, International Human Rights Law, Oxford University Press, 2019.
- Sweet, Alec Stone, and Clare Ryan, A Cosmopolitan Legal Order: Kant, Constitutional Justice, and the European Convention on Human Rights, Oxford University Press, 2018.