پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

ممنوعیت تحصیل دانش تسلیحات کشتار جمعی با تأکید بر تعامل فقه امامیه و حقوق بشر بین‌الملل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری مذاهب فقهی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.
2 استادیار گروه حقوق و فقه مقارن، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
3 دانشیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران.
4 استاد گروه فقه و مبانی حقوق، دانشکده الهیات، دانشگاه تهران (پردیس فارابی)، قم، ایران.
چکیده
زمینه و هدف: این مقاله به بررسی جنبه‌های فقهی و حقوقی ممنوعیت تحصیل دانش و تسلیحات کشتار جمعی در جمهوری اسلامی ایران می‌پردازد. هدف اصلی، تحلیل مبانی این ممنوعیت در چارچوب تعامل فقه امامیه و حقوق بشر بین‌الملل و تطبیق آن با موازین حقوقی جهانی است.
مواد و روش ­ها: این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع معتبر فقهی (کتب استدلالی فقها، روایات، قواعد اصولی)، اسناد بین‌المللی مانند پیمان منع گسترش تسلیحات هسته‌ای و کنوانسیون‌های ژنو و دیدگاه‌های علمای امامیه انجام شده است.
ملاحظات اخلاقی: ملاحظات اخلاقی این تحقیق بر اصول اسلامی مانند قاعده «لاضرر و لاضرار» (نفی هرگونه آسیب رسانی)، حرمت «اعانت بر اثم» (همکاری در گناه) و تأکید بر حفظ کرامت انسانی، جان غیرنظامیان و محیط زیست استوار است.
یافته­ ها: یافته‌ها نشان می‌دهد، دیدگاه فقه امامیه درباره این مسئله از «حرمت مطلق» تحصیل و تولید تسلیحات کشتار جمعی تا «جواز مشروط» آن برای مقاصد دفاعی و بازدارندگی متغیر است. با این حال، فتاوای مراجع عظام و موضع رسمی جمهوری اسلامی ایران بر حرمت تولید و استفاده از این تسلیحات تأکید دارد. این موضع با تعهدات بین‌المللی ایران، مانند NPT، همسویی دارد.
نتیجه­: نتیجه کلی تحقیق نشان می‌دهد که موضع فقهی و حقوقی ایران در محکومیت تسلیحات کشتار جمعی، بیانگر همگرایی فقه امامیه با حقوق بین‌الملل و تعهد ایران به ارزش‌های بشردوستانه، حفظ محیط زیست و تلاش برای صلح و امنیت بین‌المللی است.
کلیدواژه‌ها

- امین‌زاده، الهام، دین و حقوق بشر: تعامل یا تقابل، جلد اول، چاپ دوم، تهران، مرکز گفتگوی ادیان و تمدن‌ها، ۱۳۹۱.
- پورامینی، محمدحسین، فتوای هسته‌ای، مشهد، انتشارات دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ۱۴۰۳.
-  جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، جلد نهم ۹، چاپ اول، قم، نشر اسراء، ۱۳۸9.
-  حسینی سیستانی، علی، منهاج الصالحین، جلد اول، چاپ دوم، قم، مکتب آیت‌الله سیستانی، ۱۳۸9.
- حسن‌خانی، محمد، «بررسی تطبیقی مبانی حقوق بشردوستانه در اسلام و مسیحیت»، دانش سیاسی، شماره سی­وچهارم، ۱۳۸۵.
- حسینی، سیدلطیفه؛ محمدزاده، ناهید، «فرادینی یا دینی بودن حقوق بشر و حقوق بشردوستانه»، پژوهش‌های اسلامی در حقوق بشر، شماره نوزدهم، ۱۳۹۶.
- حسینی طهرانی، سید محمدمحسن، قواعد فقهیه؛  قاعده لاضرر و لاضرارۀ، تهران، مکتب وحی، ۱۴۰۱.
- سلیمانی، رضا؛ حسینی، سیده فاطمه، «ادله فقهی حرمت ساخت و به‌کارگیری تسلیحات هسته‌ای در راهبرد بازدارندگی اسلام»، پژوهش‌های فقهی و حقوقی معاصر، شماره دهم، ۱۴۰0.
- فاضل لنکرانی، محمدجواد، «تولید و استفاده از سلاح‌های کشتارجمعی از دیدگاه فقه امامیه»، فقه اهل‌بیت، شماره سی­ویکم، ۱۳۹۳.
- قربان‌نیا، ناصر، نسبت میان حقوق بشر و حقوق بشردوستانه، جلد اول، چاپ اول، تهران، دانشگاه تهران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، 1392.
- مجتهد شبستری، محمد، نقدی بر قرائت رسمی از دین، چاپ دوم، تهران، نشر طرح نو، ۱۳۷9.
- محقق داماد، مصطفی، دین، فلسفه، قانون، به کوشش علی دهباشی، جلد اول، چاپ اول، تهران، نشر فرهود، ۱۳۷8.
- موسی‌زاده، رضا، «حقوق بین‌الملل کیفری از دیدگاه اسلام»، دانشنامه حقوق اسلامی، شماره چهاردهم، ۱۳۸۳.
     منابع عربی
- انصاری، مرتضی، المکاسب، جلد سوم، چاپ اول، قم، کنگره جهانی شیخ انصاری، ۱۴۱۵ق.
- خراسانی، محمدکاظم، کفایة الاصول، چاپ سوم، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۳۶3.
- خوئی، سید ابوالقاسم، مبانی تکملة المنهاج، جلد اول، چاپ اول، قم، مؤسسه احیاء آثار الامام الخوئی، ۱۴۳۶ق.
- رازی، فخرالدین محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، جلد پنجم، چاپ سوم، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.
- شریف کاشانی، محمد، اصطلاحات الفقه، جلد اول، چاپ اول، قم، نشر الهادی، ۱۴۰۴ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، قواعد الاحکام فی معرفة الحلال و الحرام، جلد اول، چاپ اول، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۲۰ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، جلد چهل­وپنجم، چاپ سوم، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۶ق.
- موسوی خمینی، سید روح‌الله، تحریر الوسیله، جلد اول، چاپ دوم، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۱۴ق.
- موسوی بجنوردی، سید محمد، القواعد الفقهیة، جلد اول، چاپ اول، قم، مؤسسه النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین، ۱۳۸۵.
-  نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، جلد هشتم، چاپ سوم، قم، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸1.
جفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، جلد سی­وهشتم، چاپ سوم، قم، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۴.
-نراقی، احمد بن محمدمهدی، عوائد الایام فی بیان قواعد الاحکام، چاپ اول، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۲۲ق.
     منابع لاتین
- Fixdal, Mona; Smith, Dan, “Humanitarian Intervention and Just War”, Mershon International Studies Review, Vol. 42, No. 2, 1998.
- Rehman, Javaid; Breau, Susan C., Religion, Human Rights and International Law: A Critical Examination of Islamic State Practice, 1st ed., Leiden, Martinus Nijhoff Publishers, 2007.