پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

تحلیل تاریخی مفهوم عدالت در فقه امامیه و بازتاب آن در حقوق بشر جهانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
10.22034/jhsrj.2025.2078957.1039
چکیده
زمینه و هدف: عدالت یکی از بنیادی‌ترین مفاهیم در اندیشه فقهی مسلمانان است که از آغاز شکل‌گیری فقه اسلامی تاکنون، همواره در تعامل با تحولات تاریخی، اجتماعی و فلسفی بازتعریف شده است. هدف این پژوهش، بررسی سیر تاریخی تحول مفهوم عدالت از منابع نخستین اسلامی تا گفتمان معاصر حقوق بشر جهانی است.
 
مواد و روشها: این تحقیق از نوع نظری بوده ‌روش تحقیق به صورت توصیفی تحلیلی می‏باشد و روش جمع‏آوری اطلاعات بصورت کتابخانه‏ای است و با مراجعه به اسناد، کتب و مقالات صورت گرفته است.
 
ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانتداری رعایت شده است.
 
یافتهها: یافته‌ها نشان می‌دهد که مفهوم عدالت در فقه اسلامی از عدالت الهی مبتنی بر توازن و قسط، به عدالت اجتماعی و حقوقی در بستر عقلانیت انسانی تحول یافته است.
 
 
نتیجه:  نتیجه آن‌که این تحول تاریخی، زمینه‌ای برای گفت‌وگو میان فقه اسلامی و نظام جهانی حقوق بشر فراهم ساخته و امکان بازخوانی عدالت اسلامی در چارچوب جهان‌شمولی کرامت انسانی را تقویت می‌کند.
کلیدواژه‌ها

-        استراترن، پل (1400). آشنایی با لاک. تهران: نشر مرکز.
-    بهرامی، معصومه. (1395). معناشناسی واژه «عدالت». تهران: همایش ملی واژه پژوهی در علوم اسلامی.
-    پیریایی، صالحه، و ارشدی، نسرین. (1391). امنیت عدالت. مشاوره شغلی و سازمانی، 4(11)، 61-78.
-    پیمان، حبیب اله. (1384). عدالت بدون آزادی نتیجه آزادی بدون عدالت. مجله نامه، -(39)، 6-9.
-    جعفری‌تبریزی، محمدتقی (1400). توضیح و بررسی برتراند راسل وایت. تهران: موسسه تدوین و نشر آثار استاد علامه محمد تقی جعفری.
-        جهانیان، ناصر. (1389). نظریه جامع عدالت. فلسفه دین، 7(6)، 97-134.
-    چارگامه، لیلا (1404). شر و عدالت: درآمدی تحلیلی بر رابطه شر با عدالت خداوند از دیدگاه متکلمان. تهران: داعیه.
-        دیلمی، رضا (1400). تجلی عدالت و انتظار در نظام مهدویت. تهران: طاهری.
-        رحمانی، محمد. (1383). فقه و عدالت. حکومت اسلامی، -(31)، 127-153.
-        رمضانی، مسعود. (1392). عدالت در قرآن. تهران: کنگره پیشگامان پیشرفت.
-        رئیس‌دانا، فریبرز (1400). رهایی بشر: عدالت، آزادی و دولت. تهران: نگاه.
-    شکرزاده، کریم (1402). عدل، امامت و مهدویت در علم کلام. تهران: موسسه فرهنگی هنری ادیب فقه جواهری.
-    شمسی، میثم. (1392). عدالت قضایی؛ بارزترین صحنه تجلی روح عدالت در حیات اجتماعی. تهران: کنگره پیشگامان پیشرفت.
-    طاهری، سعید (1404). مقدمه‌‌ای بر عدالت: از مبانی فلسفی تا چالش‌های فناوری. تهران: نور علم.
-    طبیب زاده، پونه، و اسلامی، رضا. (1397). تاثیر عدالت ترمیمی بر تحقق اهداف کلان عدالت انتقالی. پژوهش حقوق کیفری، 6(23)، 213-247.
-    عابدینی، آرش. (1394). بررسی مفهوم عدالت اجتماعی. تهران، ایران: مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی.
-    فائز، کوکب، خنیفر، حسین، الوانی، سیدمهدی، پورعزت، علی اصغر، و جندقی، غلامرضا. (1391). مفهوم شناسی تطبیقی عدالت زبانی (کارکرد زبان در توسعه عدالت). جستارهای زبانی، 3(1(9))، 113-126.
-        فرشاد، علی اصغر. (1388). عدالت در سلامت. سلامت کار ایران، 6(1)، 1-5.
-    کلانتری، علی‌اکبر (1404). عدالت‌ورزی و قانون‌مداری. تهران: بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس.
-    محمودی، سیدعلی (1404). فراخنای آزادی و عدالت: تاملاتی در آرای جان رالز، فیلسوف اخلاق، صلح و دموکراسی. تهران: گام نو.
-        موسوی، سیدشجاع‌الدین (1400). عقلانیت مدرن و عدالت سیستماتیک. تهران: طلائی.
-    موسوی، سیدعباس. (1401). «نقد رای» از «عدالت آیینی» تا «عدالت قضایی». نقد و تحلیل آراء قضایی، 1(1 )، 177-198.
-    موسوی‌فرد، سیدمحمدرضا، فراهانی، محمد (1402). عدالت در حقوق و سیاست. تهران: زرین اندیشمند.
-    مؤمنی، عابدین و حسینی، سید محمدمهدی (1394). اصل عدالت در فقه مذاهب اسلامی. مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی (فروغ وحدت)، 10(39)، 7-19.
-        میرسندسی، سیدمحمد. (1375). تصویر روشن عدالت. حضور، -(19)، 66-66.
-    میرنقی زاده، میرحیدر، و صفری، اکبر. (1396). مقایسه عدالت کلاسیک با عدالت ترمیمی. قانون یار، 2(2)، 199-219.
-    نجفی، زین العابدین (1392). مفهوم شناسی واژه عدالت در فقه امامیه. انسان پژوهی دینی، 9(28)، 141-170.
-        نیک منش، مرضیه. (1391). عدالت اجتماعی. تهران: کنگره پیشگامان پیشرفت.
-     ویتگنشتاین، ‌لودویگ (1400). تحقیقات فلسفی: فارسی، آلمانی، انگلیسی. ترجمه مالک حسینی، تهران: هرمس.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Burke, Thomas Patrick (2020). The Concept of Justice: Is Social Justice Just? New York: A&C Black.
Chen, Xunwu (2023). Justice, Humanity and Social Toleration. New York: Lexington Books.
Raphael, D. D. (2018). Concepts of Justice. Oxford: Oxford University Press.
Rawls, John (2014). Justice as Fairness: A Restatement. Hague: Harvard University Press.
Rawls, John (2020). A Theory of Justice: Revised Edition. Hague: Harvard University Press.
Saadé, Eliane (2013). The Concept of Justice and Equality: On the Dispute between John Rawls and Gerald Cohen. Paris: De Gruyter.