پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

حقوق بین نسلی بر محیط زیست به مثابه یک حق بشری: مبانی و چالش‌ها در فقه امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه فقه و حقوق خصوصی، دانشگاه شهید مطهری (ره)، تهران، ایران.
10.22034/jhsrj.2025.2071994.1034
چکیده
زمینه و هدف: بحران‌های زیست‌محیطی، چالش تضمین «حقوق نسل‌های آینده» را در گفتمان حقوق بشر مطرح کرده است. این مفهوم، به عنوان بخشی از نسل سوم حقوق بشر، فاقد مبنای نظری و ضمانت اجرایی مستحکم در اسناد بین‌المللی بوده و هدف این پژوهش، ارائه یک چارچوب تحلیلی-فقهی برای غلبه بر چالش‌های نظری (مانند معدوم بودن ذی‌حق) و ایجاد یک بنیان حقوقی-فقهی استوار برای این حق بشری است.
مواد و روش‌ها: این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با بررسی منابع کتابخانه‌ای انجام شده و به شناسایی چالش‌ها، ارائه راهکارهای فقهی و تبیین آثار عملی پذیرش این حق می‌پردازد.
ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانتداری رعایت شده است.
یافته‌ها: چالش‌های اصلی فقهی شامل «معدوم بودن صاحب حق»، ماهیت «آتی و تجمعی» ضررها و دشواری «اثبات سببیت» است. یافته‌ها نشان می‌دهد که فقه امامیه با بهره‌گیری از نهادهایی چون «وقف» و «وصیت»، قادر به اعتباربخشی «شخصیت حقوقی» برای نسل‌های آینده است. همچنین به عنوان راهکار اصلی، با تعریف این حق در چارچوب «حق‌الناس عمومی» و مفهوم «تلف موضوع حق»، می‌توان مبنایی برای استقرار مسئولیت مدنی و کیفری فراهم کرد.
نتیجه‌: فقه امامیه چارچوبی منسجم برای به رسمیت شناختن «حقوق بین نسلی بر محیط زیست» به عنوان یک حق بشری ارائه می‌دهد و راهکارهای عملی برای تضمین و اجرای آن را فراهم می‌سازد.
کلیدواژه‌ها

-     انصاری، مرتضی، کتاب المکاسب، جلد اول، چاپ اول، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، ۱۴۱۵.
-        جعفری لنگرودی، محمدجعفر، ترمینولوژی حقوق، چاپ نوزدهم، تهران، گنج دانش، ۱۳۸۷.
-        جوادی آملی، عبدالله، اسلام و محیط زیست، چاپ دوم، قم، نشر اسراء، ۱۳۹۰.
-        جوادی آملی، عبدالله، حق و تکلیف در اسلام، چاپ چهارم، قم، نشر اسراء، ۱۳۸۶.
-     حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، جلد بیست و پنجم، چاپ اول، قم، مؤسسه آل البیت (ع)، ۱۴۰۹.
-     حلی، جعفر بن حسن (محقق حلی)، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، جلد سوم، چاپ دوم، قم، مؤسسه اسماعیلیان، ۱۴۰۸.
-     شکری، حسین، فقه و محیط زیست: مبانی و قواعد، چاپ اول، قم، انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۵.
-     شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، جلد سیزدهم، قم، مکتبة الداوری، ۱۴۱۳.
-     طباطبایی حکیم، سید محسن، مستمسک العروة الوثقی، جلد هشتم، چاپ اول، قم، مؤسسه دارالتفسیر، ۱۴۱۶.
-     طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی، جلد دوم، چاپ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۲۱.
-     طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیة، جلد سوم، چاپ سوم، تهران، المکتبة المرتضویة، ۱۳۸۷.
-        علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، جلد نهم، چاپ اول، قم، مؤسسه آل البیت (ع)، بی‌تا.
-        عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، جلد سوم، چاپ چهارم، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۷.
-        کاتوزیان، ناصر، «حقوق مدنی: اموال و مالکیت»، چاپ بیست و پنجم، تهران، نشر میزان، ۱۳۸۷.
-        کاتوزیان، ناصر، فلسفه حقوق، جلد اول، چاپ سوم، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۸۰.
-        کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، جلد پنجم، چاپ چهارم، تهران، دارالکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷.
-     مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، جلد هفتم، چاپ دوم، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳.
-     محقق داماد، سید مصطفی، «قواعد فقه محیط زیست»، مجله تحقیقات حقوقی، شماره چهل و پنجم، ۱۳۸۶.
-     محقق داماد، سید مصطفی، قواعد فقه: بخش مدنی، چاپ دوازدهم، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، ۱۳۸۵.
-        مراغی، سید میر عبدالفتاح، العناوین الفقهیة، جلد دوم، چاپ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷.
-        مظفر، محمدرضا، اصول الفقه، جلد اول، چاپ پنجم، قم، مرکز النشر، ۱۳۵۷.
-        مکارم شیرازی، ناصر، القواعد الفقهیة، جلد دوم، چاپ سوم، قم، مدرسه امام امیرالمؤمنین (ع)، ۱۳۷۰.
-        مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، جلد ششم، چاپ بیست و پنجم، تهران، دارالککتب الإسلامیة، ۱۳۷۹.
-        موسوی بجنوردی، سید محمد، قواعد فقهیه، جلد اول، چاپ سوم، تهران، نشر میعاد، ۱۳۷۷.
-        موسوی خویی، سید ابوالقاسم، مصباح الفقاهة، جلد دوم، چاپ اول، قم، بی‌نا، ۱۴۱۰.
-     نائینی، محمدحسین، منیة الطالب فی حاشیة المکاسب، جلد اول، چاپ اول، تهران، المکتبة المحمدیة، ۱۳۷۳.
-     نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، جلد سی و هفتم، چاپ هفتم، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴.
-        نراقی، ملا احمد، عوائد الأیام، چاپ اول، قم، مرکز النشر التابع لمکتب الإعلام الإسلامی، ۱۳۷۵.
-        Bándi, Akos, & Horváth, Viktória. (2021). "An Institution for a Sustainable Future: The Hungarian Ombudsman for Future Generations". Hungarian Yearbook of International Law and European Law, Vol. 9, No. 1, pp. 338-358.
-        Bándi, Akos, & Horváth, Viktória. (2021). "An Institution for a Sustainable Future: The Hungarian Ombudsman for Future Generations". Hungarian Yearbook of International Law and European Law, Vol. 9, No. 1, pp. 338-358.
-        Brown Weiss, Edith, "Our Rights and Obligations to Future Generations for the Environment", American Journal of International Law, No. 84, 1990.
-        Dobson, Andrew, Green Political Thought, 4th ed., London, Routledge, 2007.
-        Golding, Martin P. (2001). "Causation in the Law". In: The Blackwell Guide to Philosophy of Law and Legal Theory. Edited by Martin P. Golding and William A. Edmundson, pp. 95-107. Blackwell Publishing.
-        Hardin, Garrett. (1968). "The Tragedy of the Commons". Science, Vol. 162, No. 3859, pp. 1243-1248.
-        Maljean-Dubois, Sandrine, "The Status of Future Generations in International Law", The Future of International Law, T.M.C. Asser Press, 2011.
-        Pasek, Jan, "The Rights of Future Generations in the Context of Sustainable Development", Journal of Human Rights and the Environment, No. 8, 2017.
-        Rolston III, Holmes, A New Environmental Ethics: The Next Millennium for Life on Earth, New York, Routledge, 2012.
-        Sax, Joseph L. (1970). "The Public Trust Doctrine in Natural Resource Law: Effective Judicial Intervention". Michigan Law Review, Vol. 68, No. 3, pp. 471-566.
-        Stop Ecocide Foundation. (2021). Independent Expert Panel for the Legal Definition of Ecocide: Commentary and Core Text. Stop Ecocide Foundation.
-        United Nations. (1992). Rio Declaration on Environment and Development. Report of the United Nations Conference on Environment and Development, Rio de Janeiro, 3-14 June 1992. (UN Doc. A/CONF.151/26 (Vol. I)).