پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

نقدی بر تأثیر تفسیر سودمندگرا از مفهوم «حق» بر حقوق بشر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق عمومی، دانشکدۀ حکمرانی اسلامی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران.
2 گروه حقوق عمومی و بین‌الملل، دانشکدۀ حکمرانی اسلامی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران.
10.22034/jhsrj.2025.2066803.1027
چکیده
زمینه و هدف: در چارچوب ارزش­گرای قرن هجدهم میلادی که مفهوم حق به عنوان مفهومی انتزاعی مورد توجه بود و احترام به حقوق و آزادی­های فردی در اولویت قرار داشت. نظریه سودمند گرایی با استقبال از روش مشاهده تجربی در تحلیل­ های حقوقی مطرح شد و به شدت با مفهوم حق طبیعی به مخالفت برخاست. در همین راستا هدف از پژوهش حاضر تبیین رویکرد انتقادی بر تأثیر تفسیر سودمندگرا از مفهوم حق بر حقوق بشر می­باشد.
مواد و روش ­ها: این تحقیق از نوع نظری و با ‌روش توصیفی-تحلیلی گردآوری شده است.
یافته­ ها: سودمندگرایی قائل به بعدی واقع­گرایانه برای حق می‌باشد و حق را تضمین منفعت دارنده آن می­داند که توسط قانون بیان، حمایت و تضمین می­شود. همچنین منفعت مدنظر سودمندگرایی منفعتی جمعی است؛ در نتیجه، قائل به اولویت حق­ هایی که کارکردی اجتماعی دارند، می­باشد.
ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانت­داری رعایت شده است.
نتیجه­: برای حل تزاحم بین حقوق و آزادی­ های فردی از یکسو و منافع عمومی و یا اخلاق عمومی از سوی دیگر با توجه به لزوم برقراری توازن میان حقوق فردی و منافع جمعی، همچنین اخلاق عمومی‌باید راهکار یا ایده ی تعادل را اعمال نمود. در خصوص تزاحم در اجرای همزمان حقوق و آزادی­ های فردی همه راه‌حل­های مطروحه نسبی می­باشد. لذا مهم ترین معیار در رفع تزاحمات، این است که به اوضاع و احوال هر پرونده توجه نمود و هیچ ­یک از راه‌حل­ ها را پاسخ قطعی و دائمی ندانست.
کلیدواژه‌ها

  • الف-کتاب­ها:
  • جونز،پیتر،«فلسفه حقوق(حق ها)»،ترجمه مشتاق زرگوش، مجتبی همتی، تهران، نشر میزان، 1392
  • چینهنگو، آستین،«مبانی فلسفه حقوق»، ترجمه هیبت الله نژندی منش، تهران، خرسندی، چاپ اول،1394
  • قاری سید فاطمی،سید محمد،«حقوق بشر در جهان معاصر؛ دفتر اول: درآمدی بر مباحث نظری: مفاهیم- مبانی – قلمرو و منابع»، تهران، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای حقوقی شهر دانش، چاپ دوم،1388
  • موحد ،محمدعلی،«در هوای حق و عدالت»،تهران، کارنامه، چاپ اول،1381
  • وکس،ریموند،«فلسفه حقوق از حقوق طبیعی تا پسامدرنیسم»، ترجمه فاطمه آبیار، تهران،رخ داد نو، چاپ اول،1389

ب-مقالات:

  • الهی خراسانی،مجتبی، ثناگو،علی،«رفع تعارض حقوق و منافع در توسعۀ معابر شهری با نگاه به قاعده لاضرر»، فصلنامه علمی پژوهشی جستارهای فقهی و اصولی، شماره پیاپی 1401،26
  • بیات کمیتکی،مهناز،بالوی،مهدی،«اندیشه اضطرارگرایی در مصاف با نظریه تعادل»، پژوهش حقوق عمومی، دوره 15، شماره 1393،42
  • بیات کمیتکی،مهناز، بالوی،مهدی،«بازخوانی دکترین مصلحت دولت در پرتو نظریه تعادل»، پژوهش حقوق عمومی، شماره 1394،17
  • توسلی،منوچهر، شهابی،مهدی ونیکوئی،مرضیه،«نقش واقعیت در ایجاد قاعدۀ حقوقی»، نشریه فقه و حقوق اسلامی، شماره سوم،1390
  • جاویدی،مجتبی،«حق طبیعی یا حق پوزیتیویستی؛ بازتعریف مفهوم حق در حقوق اسلامی»، پژوهشنامه حقوق اسلامی، دوره شانزدهم، شماره دوم( پیاپی 42)، 1394
  • حسینی سورکی،سید محمد،«بررسی و نقد سودگرایی اخلاقی»، فصلنامه علمی و پژوهشی دانشگاه قم، شماره سوم،1390
  • راسخ،محمد،بیات کمیتکی،مهناز،«مفهوم مصلحت عمومی»،مجله تحقیقات حقوقی، شماره56، 1390
  • راسخ،محمد،عامری،فائزه،«رویکرد نظری به مفهوم حق نسل سوم»،نشریه پژوهش حقوق عمومی،شماره 1392،39
  • رحمانی،زهره،«نظریه های مؤید حق؛ نظریه برابری گرای کانتی»، فصلنامه راهبرد، دوره 20، شماره 58، 1390
  • سلیمی نوه،اصغر،«پژوهشی پیرامون مفهوم حق و ابعاد آن در فلسفه سیاسی کانت»، مجله سروش اندیشه، شماره12 و 13 ،سال84 و 83
  • شفیعی سردشت،جعفر،«نزاع اراده گرایان و سودگرایان در مفهوم حق»، فصلنامه تحقیقات حقوقی، شماره69، 1393
  • شهابی،مهدی،«توجیه و انکار مفهوم حق تأملی بر تضاد یا تعامل واقعیت و ارزش در نظام حقوقی»، مجله نامه مفید، شماره 1389،82
  • شهابی،مهدی، نیکویی،مرضیه،«حقوق متافیزیکی؛ تأملی بر نقش ارزش در فرآیند ایجاد قاعده‌ی حقوقی»،مجله مطالعات حقوقی دانشگاه شیراز، شماره اول،1391
  • طالبی،محمد حسین، طالبی،علی،«انواع حق در دانش فلسفه حق»، فصلنامه علمی – پژوهشی دانشگاه قم، شماره اول (پیاپی 61)، 1393
  • فضائلی،مصطفی،شاکری،سید مجتبی،«تزاحم در اجرای حق های بشری؛ چالش ها و راهکارها»، فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، شماره 1399،68
  • قربان نیا،ناصر،«قرائت های گوناگون از حقوق طبیعی»، فقه و حقوق، سال اول،1383
  • قربان نیا،ناصر،«تحدید حقوق و آزادی ها»، فقه و حقوق، شماره 1385،10
  • والدرون،جرمی،«فلسفه حق»، ترجمه محمد رضا ظفری، فصلنامه علوم سیاسی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، شماره 1381،18
  • ویژه،محمدرضا، پویا،رضوان،« تعارض حقوق فردی و اخلاق عمومی در پرتو رویۀ اروپایی حقوق بشر»، فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، شماره 1398،62

پ-پایان نامه:

  • بودش،علیرضا،«مبانی اخلاقی حقوق بشر اسلامی و حقوق بشر عرفی»، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی،1390

لاتین

A- Books:

  • Bentham, Jeremy, »An Introduction to The Principles of Morals And Legislation«, Oxford, at The Clarendon Press, 1879
  • Dworkin, Ronald,» Taking Rights Seriously«, USA, Harvard University Press, 1978
  • Freeman, M. (2011). Human Rights: An Interdisciplinary Approach. Polity Press, 2011
  • Hare, R. M. Moral Thinking: Its Levels, Method, and Point. Oxford University Press, 1981.
  • Hart, Herbert Lionel Adolphus, » Essay in jurisprudence and philosophy«, UK, Oxford University Press, 1983
  • Mill, J. S. Utilitarianism. Parker, Son, and Bourn, 1863

B- Articles:

  • Caille, Alain, »Utilitarianism and Anti-Utilitarianism«, Thesis Eleven, Vol 33, 1992
  • Callahan, Dan, Singer, peter, »Encyclopedia of Applied Ethics«, In: Eggleston Ben, Utilitarianism, Vol 4, Elsevier Science,2012
  • Davis, M. Conflict of Interest. Philosophy & Public Affairs, 12(4), 1982
  • Frey, RG, »Utility and Rights«, New Black Friars, Vol 67, 1986
  • Rosen, Frederick, »Individual Sacrifice and the Greatest Happiness: Bentham on Utility and Rights«, Utilitas, Vol 10, 1998
  • Thompson, D. F. Understanding financial conflicts of interest. New England Journal of Medicine, 329(8), 1993
  • Wenar, Leif, »The Nature of Rights«, Philosophy & Public Affairs, Vol 33, 2005