پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

بررسی وتحلیل تضادهای فقه شیعه وحقوق بشر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار ،گروه الهیات ،فقه وحقوق اسلامی ،دانشگاه پیام نور ، تهران ،ایران.
2 دانشیارگروه فقه ومبانی حقوق اسلامی.واحد تهران مرکزی.دانشگاه ازاد اسلامی .تهران.ایران
10.22034/jhsrj.2025.2059770.1021
چکیده
زمینه و هدف: بررسی نسبت میان فقه شیعه و حقوق بشر یکی از مسائل اساسی و پرچالش در حوزه فقه تطبیقی و حقوق معاصر به شمار می‌رود. فقه شیعه به عنوان نظامی مبتنی بر نصوص دینی، سنت معصومین و اصول عقلانی، در مواجهه با اصول حقوق بشر مانند کرامت ذاتی انسان، آزادی‌های بنیادین و برابری حقوقی، گاه در حالت تعارض و گاه در تلاش برای هم‌گرایی قرار گرفته است.
مواد و روش‌ها: این تحقیق به روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد اجتهادی انجام شده است.
ملاحظات اخلاقی: در تدوین این مقاله، اصول اخلاق پژوهش کاملاً رعایت شده و تمامی منابع علمی مورد استفاده به‌صورت شفاف و دقیق ذکر گردیده‌اند. از هرگونه برداشت غیرمستند و تفسیر ناصحیح از متون دینی یا حقوقی پرهیز شده است.
یافته‌ها: یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که بسیاری از تعارض‌های ظاهری میان فقه شیعه و حقوق بشر، ریشه در قرائت‌های سنتی و غفلت از ظرفیت‌های درون‌فقهی دارد. مفاهیمی همچون کرامت ذاتی، عدالت، عقل، قواعد ثانویه، و زمان‌مندی احکام، می‌توانند به‌عنوان ابزارهایی کارآمد در جهت بازسازی فقه به‌کار گرفته شوند. همچنین، نظریه‌های بدیلی همچون فقه اجتماعی، فقه‌المصالح و اجتهاد نواندیشانه، زمینه را برای تعامل تطبیقی فراهم می‌کنند.
نتیجه: فقه شیعه دارای قابلیت‌هایی است که در صورت بازنگری روش‌شناختی و توجه به واقعیت‌های اجتماعی، می‌تواند با اصول بنیادین حقوق بشر وارد گفت‌وگویی فعال و سازنده شود. بازخوانی نصوص بر پایه عدالت، زمان‌مندی و عقلانیت، نه‌تنها به اصلاح حقوقی داخلی در کشورهایی مانند ایران کمک می‌کند، بلکه موجب ارتقاء جایگاه فقه امامیه در گفتمان جهانی عدالت نیز خواهد شد.
کلیدواژه‌ها

  • اصغری، سید امیر، درک کرامت انسانی در اسلام شیعی: مباحث، چالش‌ها و راه‌حل‌ها برای مسائل معاصر. ادیان،2023.

    جعفری لنگرودی، محمد جعفر، مبسوط در ترمینولوژی حقوق (جلد ۱). تهران: کتابخانه گنج دانش،1378.

    جعفری، محمد تقی ،حقوق جهانی بشر و کاوش‌های فقهی. تهران: مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری،1392.

    شریعتی، روح الله حقوق سیاسی بشر از نگاه سیاسی، قم: پژوهشکده علوم وفرهنگ اسلامی 1400.

    صدر، محمد باقر ،1419دروس فی العلم الاصول، بی جا، نشر دارالعلم ،1419

    • فیرحی، داود ،مفهوم مشارکت سیاسی. مجله علوم سیاسی، تابستان1377.

    قاری سید فاطمی، محمد، حقوق بشر در جهان معاصر (جلد ۲). تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های حقوقی شهر دانش1390.

    کدیور، محسن، اسلام و حقوق بشر. مجله آفتاب، شماره ۲۳، 1381.

    مطهری، مرتضی، ده گفتار، قم، نشر صدرا ،1341.

    منتظری، حسین علی، حکومت دینی و حقوق انسان (جلد ۱). قم: ارغوان دانش،1387.

    موسوی خمینی، ر ، تحریر الوسیله (جلد ۱). بیروت: دار التعارف،1401.

    هاشمی، محمد، حقوق بشر و آزادی‌های اساسی (چاپ دوم). تهران: نشر میزان1391.

    نجفی، محمد ، جواهر الکلام فی شرح شرایع الإسلام (جلد ۷). تهران: دارالکتب الاسلامیه،1392.

    لاتین

    • Akbar,Ali, Ayatollah Yusuf Sanei’s contribution to the discourse of women’s rights. Religions, 12(7), 535. https://doi.org/10.3390/rel12070535,2021.
    • Depuydt, Marie-Anne, Beyond the Veil: A Critical Analysis of Sharia Law in Saudi Arabia and Indonesia. Flux: International Relations Review, 14(2), 87–95, 2024.
    • Mayer, Ann Elizabeth. Islamic Rights or Human Rights: An Iranian Dilemma. Iranian Studies, 29, 269–296, 1996.
    • Peykani, Javad, & Khalili, Between Universalism and Fundamentalism: A Critique on the Position of Conservative Shia Clergy on Human Rights in the Islamic Republic of Iran. Muslim World Journal of Human Rights, 17, 105–126, 2020.
    • Abdelkader, Engy, To Judge or Not to Judge: A Comparative Analysis of Islamic Jurisprudential Approaches to Female Judges in the Muslim World. Fordham International Law Journal, 37, 309,2013.
    • Elfia ,Elfia,, Surwati, S. (Susi), Nelli, F. (Fenny), & Fajri, Y. (Yudi), Gender Equality in Imamate Shia and Sunni Inheritance Jurisprudence: A Comparative Analysis of Legal Doctrines and Familial Relationships. Mazahib, 23(2), 555–594,2024
    • Shaikh, Kecia Al,Journeys Toward Gender Equality in Islam. Politics, Religion & Ideology, 24(3), 295–298,2023.
    • Akbar, Ali, Non-Muslims’ Rights in the Jurisprudential Approach of a Contemporary Shīʿī cleric: Ayatollah Yūsef Ṣāneʿī’s View. Die Welt des Islams, 1(aop), 1–26,2024.
    • Caruso, Alessandro, (2020). Sayyid Ali Husayn Sistani: Revitalising the Najaf Marja’iyya in post-2003 Iraq. Documents CIDOB (Nueva época), (9), 1–10,2020.
    • Sekaleshfar, F. B. (Farrokh Bahman), Abortion Perspectives of Shiah Islam. Studies in Ethics, Law, and Technology, 2(3). https://doi.org/10.2202/1941-6008.1072, 2009.
    • Anshori, Tatang. MENUJU FIQIH PROGRESIF (Fiqih Modern Berdasarkan Maqashid Al Syariah Perspektif Jaser Auda). Al-Syakhsiyyah: Journal of Law & Family Studies, 2(1), 168–181, 2020.
    • Zaprulkhan,. Maqāṣid Al-Shariah in the Contemporary Islamic Legal Discourse: Perspective of Jasser Auda. Walisongo: Jurnal Penelitian Sosial Keagamaan, 26(2), 445–472, 2018.
    • Wahib, Muhammad, Samin, S. (Samsul), & Shuhufi, Muhammad, The Position of Maqasid al-Shari’a on Fiqh of Minorities. Jurnal Diskursus Islam, 8(2), 117–132,2020.
    • Kadivar, M,Mohsen, Künkler, M. (Mirjam), & Akhavan, N. (Nayereh), Human Rights and Reformist Islam. In Edinburgh University Press, pp. 105–134, 2021
    • Ridwan, Muhammad, Konstruksi Human Dignity in Shi’i Islam: Debates, Challenges, and Solutions for Contemporary Issues,Religions, 14(4), 505,2017.
    • Setiawan, I. Imam, Rifa’i, A. (Abdul), & Mariana, Maya,Islamic Law and Human Rights: Doctrinal Controversies in Sunni and Shia Islam Since The 1948 Universal Declaration. Jurnal Mahkamah: Kajian Ilmu Hukum dan Hukum Islam, 7(2), 183–197. 2022.
    • Alizadeh, Ali, The Status of Reason in Shia Thought and Understanding of Islam. Kom: časopis za religijske nauke, 9(1), 51–69,2020.

    اکبر، علی.. سهم آیت‌الله یوسف صانعی در گفتمان حقوق زنان. Religions، 12(7) ، 535، 2021

    دپویت، ماری-آن، فراتر از حجاب: تحلیل انتقادی قانون شریعت در عربستان سعودی و اندونزی. Flux: International Relations Review، 14(2) ،87-95، 2024.

    مایر، آن الیزابتحقوق اسلامی یا حقوق بشر: یک معضل ایرانی. مطالعات ایرانی، 29، 269-296، 1996.

    پیکانی، جواد، و خلیلی، مصطفی. ، بین جهان‌شمولی و بنیادگرایی: نقدی بر موضع روحانیت محافظه‌کار شیعه در مورد حقوق بشر در جمهوری اسلامی ایران. مجله حقوق بشر جهان اسلام، 17، 105-126، 2020.

    عبدالقادر، انگی.، قضاوت کردن یا نکردن: تحلیل تطبیقی رویکردهای فقهی اسلامی به قضات زن در جهان اسلام. مجله حقوق بین‌الملل فوردهام، 37، 309، 2013.

    الفیا، الفیا، سورواتی، سوسی، نلی، فنی، و فجری، یودی. (2024). برابری جنسیتی در فقه ارثی شیعه و سنی امامیه: تحلیل تطبیقی آموزه‌های حقوقی و روابط خانوادگی. مذاهب، 23(2)، 555-594 ،2024.

    شیخ، کسیا. سفر به سوی برابری جنسیتی در اسلام. سیاست، دین و ایدئولوژی، 24(3)، 295-298، 2023.

    اکبر، علی، حقوق غیرمسلمانان در رویکرد فقهی یک روحانی شیعه معاصر: دیدگاه آیت‌الله یوسف صانعی. Die Welt des Islams، 1 (aop)، 1-26، 2024.

    کاروسو، الساندرو ، سید علی حسین سیستانی: احیای مرجعیت نجف در عراق پس از سال 2003. اسناد CIDOB (Nueva época)،(9)، 1-10.

    سکالش فر، فرخ بهمن ،دیدگاه‌های سقط جنین در اسلام شیعه. مطالعات اخلاق، حقوق و فناوری، 2.(3)، 1388

    انشوری، تاتانگ. (2020). MENUJU FIQIH PROGRESIF (Fiqih Modern Berdasarkan Maqashid Al Syariah Perspektif Jaser Auda). السیاخسیه: مجله حقوق و معارف خانواده، 2(1).168-181.

    زپرولخان، زپرولخان. ،مقاصد الشریعه در گفتمان حقوقی اسلامی معاصر: دیدگاه جاسر اودا. Walisongo: Jurnal Penelitian Sosial Keagamaan، 26(2) ، 445-472، 1397.

    وهیب، محمد، ثمین، سَمْسول، و شحوفی، محمد، موضع مقاصد الشریعه در مورد فقه اقلیت‌ها. ژورنال دیسکورسوس اسلام، 8(2)، 117-132، 2020.

    کدیور، محسن، کونکلر، میرجام، و اخوان، نیره. (2021). حقوق بشر و اسلام اصلاح‌طلب. انتشارات دانشگاه ادینبورگ، 105-134، 2021.

    رضوان، محمد. (1396). Konstruksi human dignity in Shi’i Islam: debates, challenges, and solutions for contemporary issues. Religions، 14(4) ، 505.

    ستیوان، امام، رفاعی، عبدال، و ماریانا، مایا. (2022). Islamic Law and Human Rights: Doctrin Controversies in Sunni and Shia Islam Since The 1948 Universal Declaration. Jurnal Mahkamah: Kajian Ilmu Hukum dan Hukum Islam، 7(2) ، 183-197.2022.

    علی‌زاده، علی. (2020). The Status of Reason in Shia Thought and Understanding of Islam. Kom: časopis za religijske nauke، 9(1) ، 51-69، 2020