پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

بررسی ماهیت و احکام نجات غیر(جهت حفظ حق حیات در حقوق بشر)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
2 استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه غیر انتفاعی رهجویان دانش، تهران، ایران.
3 استادیار گروه حقوق، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
10.22034/jhsrj.2025.2057605.1012
چکیده
زمینه و هدف: تعهد به نجات به غیر، از مهم‌ترین راه‌های حفظ حیات بشر است. قرآن کریم، در آیات متعددی از جمله آیات 82 سوره بقره و 57 آل‌عمران، انسان‌ها را به انجام عمل نیکو دعوت نموده است و بدون شک یکی از اعمال نیکو نجات جان انسانی به هنگام مخاطرات است.
مواد و روش ­ها: این پژوهش از نوع نظری و‌روش آن صورت توصیفی-تحلیلی می‏باشد و روش جمع ‏آوری اطلاعات کتاب­خانه ‏ای است و با مراجعه به اسناد، کتب و مقالات صورت گرفته است.
یافته ­ها: در فقه و حقوق احکام و ضمانت اجراهایی مطرح شده و سعی شده است تا میزان تکلیف و دامنه این تعهد در روابط میان نجات­گر و قربانی مشخص شود.
ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانت­داری رعایت شده است.
نتیجه­: اولاً، از بعد حقوقی، ماهیت رابطه بین نجات­گر و قربانی دارای جنبه‌های متعدّد قراردادی و قهری است که هر یک احکام جداگانه‌ای را در برمی گیرد. ثانیاَ، اگرچه در فقه، اشاره صریحی به احکام تعهد به نجات غیر نشده؛ ولی با وحدت ملاک از اطعام مضطر می‌توان علاوه ­بر حکم تکلیفی، حکم وضعی آن را جستجو کرد؛ ثالثاَ، عنایت به وجه تفاوت در ماهیت و احکام تعهد نجات به غیر، دامنه تعهد می‌تواند تعهد به ‌وسیله و یا نتیجه باشد؛ رابعاَ، عدم انجام تعهد به نجات غیر دارای ضمانت‌های قراردادی، قهری و کیفری است.
کلیدواژه‌ها

-قرآن کریم
-آل یاسین، محمدحسین؛ اسماعیل بن عباد صاحب بن عباد، المحیط فی اللغه، بیروت، عالم الکتب، 1404ه.ق.
-ابن ادریس حلی، ابی جعفر محمد بن منصور، السرائر، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، الطبعه الثانیه، 1403ه.ق.
- ابن قدامه، عبدالله بن احمد، المغنیه، بیروت، دارالکتب العربی،1392 ه.ق.
- ابن حمزه الطوسی، ابی جعفر، محمد بن علی، الوسیله الی نیل الفضیله، تحقیق: محمد الحسون،قم، مکتبه السید المرعشی، 1408ه.ق.
-بهارزاده، پروین؛ سروی، فاطمه، «مفهوم نجات و سیمای نجات‌یافتگان در قرآن»، تحقیقات علوم قرآن و حدیث، سال سوم، شمارة اول، 1385.
-تقی‌زاده، ابراهیم؛ هاشمی، سید احمدعلی، مسئولیت مدنی (ضمان قهری)، چاپ دوم، تهران، انتشارات پیام‌نور، 1392.
 -تبریزی، جواد، ارشاد الطالب الی التعلیق علی المکاسب، قم، اسماعیلیان، 1416ه.ق.
-جعفری لنگرودی، محمدجعفر، دورة حقوق مدنی حقوق تعهدات، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1363.
- جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح: تاج اللغه و صحاح العربیه، بیروت، دار العلم للملایین، 1376ه.ق.
-حسنی، هاشم معروف، نظریه العقد فی الفقه الجعفری، بیروت، مکتبه هاشم، بی­تا.
-راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن،بیروت، الدارالشامیه، 1412ه.ق.
 -سعدی، ابو جیب، القاموس الفقهی، دمشق، سوریه، 1998.
- سبزواری، عبدالاعلی، مهذب الاحکام، قم، مؤسسة المنار، 1413ه.ق.
-شهیدی، مهدی، تشکیل قراردادها و تعهدات، تهران، انتشارات مجد، 1384.
-شیخ الصدوق،من لایحضره الفقیه، چاپ دوم، قم، جامعه مدرسین، 1404ه.ق.
- شیخ طوسی، ابوجعفر، محمد بن حسن، الخلاف، تحقیق: سید جواد شهرستانی، سید علی خراسانی و محمدمهدی نجف، قم، مؤسسة النشریه الاسلامیه، 1417ه.ق.
-ـــــــــــــــــــ، المبسوط، تحقیق محمدباقر البهبودی، المکتبه المرتضیه، 1387ه.ق.
-ـــــــــــــــــ، التهذیب، تهران،دارالکتب الاسلامیه، 1408ه.ق.
-شیخ کلینی، الکافی، چاپ چهارم، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365ه.ق.
-صفایی، سید حسین، دورة مقدماتی حقوق مدنی، تعهدات و قراردادها، تهران، انتشارات مؤسسة عالی حسابداری، 1351.
-ـــــــــــــــ، قواعد عمومی قراردادها: دوره مقدماتی حقوق مدنی، چاپ هفتم، تهران، نشر میزان 1388.
- علامه حلی، حسن بن یوسف ، مختلف الشیع، مؤسسه نشرالاسلامیه، 1418ه.ق.
-عاملی، محمد بن مکی (شهید اول)، اللمعه الدمشقیه، بیروت، دارالتراث الاسلامیه، 1410ه.ق.
- عاملی، زین‌العابدین بن نورالدین (شهید ثانی)، الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه، نجف، چاپ بری، 1412ه.ق.
-غفاری فارسانی، بهنام، مسئولیت مدنی ناشی از ترک نجات دیگری، چاپ اول، تهران، میزان، 1387.
-غفاری فارسانی، بهنام، «تکلیف به نجات افراد در معرض خطر و ضمانت اجراهای آن در آرای فقهای امامیه»، فصلنامه قضاوت، شمارة 84، 1394.
-فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، قم، نشر هجرت، 1409ه.ق.
 -فرج توفیق، حسن جمال، مصادر و احکام الالتزام، بیروت، منشورات الحلبی، 2009ه.ق.
-قاسم‌زاده، سید مرتضی، مبانی مسئولیت مدنی، چاپ دوم، تهران، میزان، 1383.
- قاضی ابن البراج، جواهرالفقه، قم، جامعة مدرسین، 1411ه.ق.
-کاتوزیان، ناصر، الزام‌های خارج از قرارداد: ضمان قهری، چاپ سوم، انتشارات دانشگاه تهران، 1389.
-ــــــــــ، دورة مقدمانی حقوق مدنی، اعمال حقوقی، تهران، شرکت سهامی انتشار، 1370.
- ــــــــــ، حقوق مدنی، نظریة عمومی تعهدات، تهران، مؤسسة نشر یلدا،1374.
- ماده‌واحده ﻗﺎﻧﻮن ﻣﺠﺎزات ﺧﻮددارى از ﻛﻤﻚ ﺑﻪ ﻣﺼﺪوﻣﻴﻦ و رﻓﻊ ﻣﺨﺎﻃﺮات ﺟﺎﻧﻰ مصوب 1354
-مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، طهران، مرکز نشر آثار العلامه المصطفوی، 1385.
 -موسوی خمینی، سید روح‌الله، کتاب البیع، قم ، دارالعلم، بی تا.
- موسوی بجنوردی، میرزاحسن، القواعد الفقهیه، چاپ سوم، انتشارات الهادی، 1386.
-مکارم شیرازی، ناصر، بحوث فقهیه هامه، قم، انتشارات مدرسة امام علی بن ابی‌طالب (ع)، 1422ه.ق.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، تحقیق : محمود القوچان، تهران، دارالکتب الاسلامیه،1369ه.ق.
-هوشمند فیروزآبادی، حسین؛ احسانی، احمد، سیادت، سیدمحمدحسن، پورموسوی، رضا، «احسان برخود»، پژوهشنامة حقوق اسلامی، شمارة1، پیاپی53، 1400.
-یزدانیان، علیرضا، درس‌هایی از حقوق مدنی تطبیقی، مطالعات تطبیقی در حقوق تعهدات، تهران، انتشارات میزان،1392.