پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

تحلیل فقهی چالش های نظام حقوق بین‌الملل در حل و فصل مخاصمات مسلحانه با تأکید بر ابعاد حقوق بشری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/jhsrj.2025.2053298.1005
چکیده
زمینه و هدف: حقوق بین‌الملل برای برخورد با بحران‌های بین‌المللی، راه‌حل‌هایی را پیش‌بینی کرده است تا اختلافات میان دولت‌ها به ­طور دوستانه و مسالمت‌آمیز حل­ وفصل شود. به ­رغم تأثیرگذار بودن حقوق بین‫ الملل در مدیریت اختلافات و رفع مخاصمات، در برخی موارد همچون نزاع روسیه و اوکراین به نظر می‫رسد راهکارهای ارائه ­شده، از کارایی و اثرگذاری لازم برخوردار نیست و با چالش‫ های جدی روبه ­رو است.
مواد و روش‌ها: این مقاله به روش توصیفی-تحلیلی و جمع‌آوری داده‌ها از طریق فیش‌برداری و تحلیل کیفی تدوین شده است.
ملاحظات اخلاقی: این نوشتار متعهد به حفظ اصالت متون، رعایت امانت‌داری و پایبندی به صداقت علمی است.
یافته‌ها: ناکارآمدی نظام حقوق بین‌الملل در مخاصمات مسلحانه به نقض گسترده حقوق بشر منجر شده و نیازمند اصلاحات ساختاری در زمینه اجرای قوانین، تقویت نهادهای نظارتی و کاهش تأثیر منافع سیاسی است. بدون این اصلاحات، حمایت از حقوق بشر در جنگ ها همچنان با چالش‌های جدی مواجه خواهد بود.
نتیجه: مطالعه تطبیقی فقه اسلامی و نظام حقوق بین‌الملل در حوزه صیانت از حقوق بشر در مخاصمات مسلحانه بین‌المللی نشان می دهد که این دو نظام در بسیاری از اصول اساسی همچون حمایت از غیرنظامیان، رفتار انسانی با اسیران و منع استفاده از سلاح‌های کشتار جمعی و لزوم رعایت عدالت و تناسب در جنگ، هم­سو هستند. با این حال اختلافاتی به ­دلیل تفاوت در مبانی و فلسفه این نظام ها مشاهده می‌شود اما به نظر می‌رسد ظرفیت‌های غنی فقه اسلامی می‌تواند مکمل حقوق بین‌الملل در مواجهه با خلأهای موجود باشد.
کلیدواژه‌ها

  • قرآن

    - ابن ادریس حلی، محمدبن منصور، السرائر، قم، مؤسسة نشر اسلامی، 1410.

    - دهشیار، حسین، «ریشه­های رویارویی آمریکا و روسیه در بحران اوکراین»، فصلنامة علمی پژوهشی سیاست جهانی،  دورة سوم، شمارة 2، 1393،

    - روسو، شارل، حقوق مخاصمات مسلحانه، ترجمة سیدعلی هنجنی، تهران، دفتر خدمات حقوقی بینالمللی جمهوری اسلامی ایران، 1369.

    - زبده، محمد؛ حقیقت­پور، حسین، «مطالعة تطبیقی در مصونیت غیر نظامیان و زوال آن در نظام­های حقوق بشردوستانة اسلام و بین­الملل»، مطالعات حقوق بشر اسلامی، دورة دوازدهم، شمارة 3، 1402.

    - سرخسی، احمدبن محمد، شرح السیر الکبیر، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1417.

    - سیاه رستمی، هاجر؛ حسین­نژاد، کتایون؛ افچنگی، محسن، حقوق بین‌الملل بشردوستانة ناظر بر حمایت از افراد در درگیری‌های مسلحانه (مجموعه اسناد ژنو)، تهران، جمعیت هلال احمر، 1391.

    - شفیعی، نگین؛ هنجنی، علی، ابعاد حقوقی بین‫المللی مخاصمات مسلحانة غیر بین‫المللی. تهران، میزان، 1392.

    - صوفی، فرست، الوسائل القانونیه لمجلس الامن فی تدویل النزاعات الداخلیه وتسویتها، دراسه تحلیلیه تطبیقیه. بیروت، مکتبه ین الحقوقیه وال دبیه، 2013.

    - ضیائی بیگدلی، محمدرضا،  حقوق جنگ، تهران، دانشگاه علامه طباطبایی، 1373.

    - عمیدزنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، چاپ سوم، تهران، انتشارات امیرکبیر، 1377.

    - عمیدزنجانی، عباسعلی، حقوق و قواعد مخاصمات در حوزه جهاد اسلامی و حقوق بین‌الملل اسلام، تهران، امیرکبیر، 1383..

    - محمودی کردی، زهرا، «ماهیت اصول کلی حقوقی و کارکردهای آن در حقوق بین­الملل»، حقوقی بین­المللی، شمارة 58، 1397.

    - مسعودی­نیا، محمد، «حمایت از غیر نظامیان در مخاصمات مسلحانه در فقه و حقوق کیفری بین­المللی»، فصلنامة فقه جزای تطبیقی، دوة دوم، شمارة3، 1401.

    - مکارم شیرازی، ناصر،  تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1374.

    - موسوی میرکلائی، طه، «چالش­های نظام بین‌المللی حقوق بشر»، اندیشه­های حقوق عمومی، دورة یازدهم، شمارة 2، 1374.

    - یراقی اصفهانی، مهشید، و فیضی، زهرا، «بررسی کارکرد حقوق بین‌الملل در رابطه با جنگ اوکراین»، فصلنامة مطالعات علم حقوق، دورة سوم، شمارة 10، 1402.

    • Ashrafi, K. (2023). Recognition of the Donetsk and Luhansk People's Republics by Russia: Implications for International Law and the Minsk Agreements. Bigdeli Academy. Retrieved from
    • Crawford J، Brownlie’s principles of public international law (8th end، OUP 2019).
    • Flockhart،، Korosteleva، E.، (2022). "War in Ukraine: Putin the multi-order world". contemp. Secure. Policy، Vol.43، No. 3، 466–481.
    • Kappeler, A. (2014), "Ukraine and Russia: Legacies of the imperial past and competing memories", Journal of Eurasian Studies, Vol. 5, No. 2, PP. 107-115.
    • Katchanovski، (2023). "The Maidan Massacre Trial and Investigation Revelations: Implications for the Ukraine-Russia War and Relations". Russian Politics، Vol. 8، No.2، 181-205.
    • Nordberg، Marc (1997) ، “Interdependence and National Identity in Ukraine and Belarus”, Southeastern Political Review, Volume 25, No. 4.
    • Paulus، Andreas & Mindia Vashakmadze (2009). “Asymmetrical War and the Notion of Armed Conflict - a tentative conceptualization” ، International Review of the Red Cross، 91، No .873، pp 95-125.
    • Pictet, Jean, Commentary on the Geneva Convention of 12 August 1949.ICRC, Geneva 1952.
    • Pifer, S. (2019, December 5). The Budapest Memorandum and U.S. Obligations. Brookings.
    • Schmitt Michael N.، (2012) ، «Classification in Future Conflict»، Unknown Publisher، OUP Corrected Proof، 14: 455-477.
    • Snyder،، (2022). "The War in Ukraine is a colonial war". New Yorker. April 28.
    • Ternin، Dmitri (2014) ،” the Ukraine Crisis and the resumption of grate power rivalry” ، Carnegie Moscow Center، July- the Moscow times (2014).
    • Zadorozhny، Olexander (2015). "Russian Aggression against Ukraine، the annexation of the Crimean Peninsula and the 1994 Budapest Memorandum". European Political and Law Discourse.