پژوهش های فقهی حقوق بشر

پژوهش های فقهی حقوق بشر

تعدیل قاعده منع تحصیل دلیل در دعاوی تجاری با تأکید بر اصول حقوق بشری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه حقوق خصوصی، واحد دامغان، دانشگاه آزاد اسلامی، دامغان، ایران.
10.22034/jhsrj.2025.2052240.1004
چکیده
زمینه و هدف: قاعده منع تحصیل دلیل از دیرباز در رسیدگی­های حقوقی به جهت رعایت اصول دادرسی عادلانه مورد پذیرش قرار گرفته است. هدف از پژوهش حاضر تبیین و تحلیل وضعیت فعلی این قاعده در حقوق ایران با تکیه بر اصول حقوق بشری دادرسی عادلانه می­باشد.
مواد و روش­ ها: این تحقیق از نوع نظری است و به ­صورت توصیفی تحلیلی می‏ باشد. روش جمع ‏آوری اطلاعات کتاب­خانه ‏ای و با مراجعه به اسناد، کتب و مقالات انجام شده است.
ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانت­داری رعایت شده است.
یافته­ ها: در ارتباط با قاعده منع تحصیل دلیل با توجه به تحولات قانونی آن، میان نویسندگان و حقوق­دانان اختلاف دیدگاه وجود دارد. یک رویکرد قائل به حذف این قاعده از فرآیند رسیدگی­ های حقوقی می­باشد و در مقابل، برخی دیگر قائل به وجود قاعده مزبور کمافی­ سابق هستند.
نتیجه­: نتایج پژوهش حاضر نشان می­دهد که قاعده منع تحصیل دلیل در پرتو تحولات قانونی دچار تعدیل شده است. به تعبیری، به واسطه حاکم شدن شرایط «اختصاصی شدن روابط میان تابعان حقوق و به ­تبع آن هنجارهای حقوقی» قاعده مزبور با افزایش ابزارها و اختیارات دادرسان، در دعاوی اختصاصی مانند دعاوی تجاری کم­رنگ­ تر شده است.
کلیدواژه‌ها

- ابراهیمی­راد، مسعود، اصل قانونی بودن تعقیب و ضرورت گرایش آن به سمت مقتضی بودن تعقیب در حقوق کیفری ایران، پایان­نامة کارشناسی ارشد، دانشگاه قم، 1389.
- ابن اثیر، مبارک بن محمد، النهایه فی غریب الحدیث و الاثر، قم، اسماعیلیه، 1364.
- باقری نژاد، زینب، اصول آئین دادرسی کیفری، تهران، خرسندی، 1394.
- بیرانوند، فرید، رویة محاکم ملی در مواجهه با حقوق نرم بین­المللی با تأکید بر حقوق بشردوستانه، تهران، فرهنگ­شناسی، 1402.
- پوراستاد، مجید، «پیدایش و چالش قاعدة منع تحصیل دلیل»، فصلنامة حقوق، مجلة دانشکدة حقوق و علوم سیاسی، دورة چهلم، شمارة 4، 1389.
- جانی­پور، کرم­علی؛ دالکی، تورج، «بررسی استقلال قاضی از منظر فقه و قانون»، مجلة فقه و تاریخ تمدن، شمارة 2، 1399.
- جعفری لنگرودی، محمد جعفر، دانشنامة حقوقی، چاپ پنجم، تهران، انتشارات امیرکبیر، 1375.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر، دایره­المعارف علوم اسلامی قضایی، جلد اول، چاپ سوم، تهران، انتشارات گنج دانش، 1381.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، جلد دوم، تهران، انتشارات گنج دانش، 1378.
- خدادادی، زهرا؛ مؤذن­زادگان، حسنعلی؛ سیفی، آناهیتا، «مطالعة تطبیقی اصول بنیادین اجرای عدالت در مرحلة کشف جرم در حقوق ایران و اسناد بین­المللی»، فصلنامة مطالعات فقه اقتصادی، شمارة 5، 1401.
- دهخدا، علی­اکبر، لغت­نامه، جلد یازدهم. تهران، دانشگاه تهران، 1372.
- زراعت، عباس؛ حاجی­زاده، حمیدرضا، ادلة اثبات دعوا، تهران، قانون­مدار، 1390.
- سلیمیان، ابوالفضل؛ صدیقیان، عبدالله؛ ساجدی، امرالله، «حق داشتن وکیل از منظر حقوق بشر و حقوق ایران»، دوفصلنامة مطالعات حقوق بشر اسلامی، شمارة 5، 1392.
- شمس، عبدالله، آئین دادرسی مدنی، جلد3 چاپ اول، تهران، نشر دراک، 1384.
- شیخ صدوق، محمدعلی ابن بابویه، من لا یحضره الفقیه، ج4، قم، انتشارات جامعة مدرسین، ۱۴۰۴ ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، جلد پنجم، قم، مؤسسة اسماعیلیان، 1393.
- عراقی، احمد، حقوق اساسی ایران، تهران، نشر اقبال، 1331.
- عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید. تهران، امیرکبیر، 1379.
- فخارزاده طوسی، جواد، حقوق متهمان (بررسی فقهی و حقوقی)، چاپ اول، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی (دفتر تبلیغات اسالمی حوزة علمیة قم)، 1391.
- فضائلی، مصطفی. دادرسی عادلانة محاکمات کیفری بین­المللی، تهران، میزان، 1389.
- فضائلی، مصطفی، دادرسی عادلانة محاکمات کیفری بین­المللی، تهران، شهردانش، 1394.
- فهیمی، عزیزالله؛ اسدی، خالقداد، «بررسی قاعدة منع تلقین دلیل در دادرسی اسلامی»، فصلنامة حقوق اسلامی، دورة هفتادم، شمارة 18، 1400.
- فیروزیان حاجی، ابراهیم، «اصل برائت و حقوق شهروندی و ریشه­های آن»، پژوهش دینی، شمارة 36، 1397.
- کلینی، محمدبن یعقوب، الکافی، چاپ سوم، ج۷، قم، دارالکتب الاسلامیه، 1367.
- گلدوست جویباری، رجب؛ اکبری، جهاندار، «عوامل انسانی اطالة دادرسی در امور کیفری»، مجلة تحقیقات حقوقی، شمارة 49، 1388.
- معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، بهداد، 1363.
- مهاجری، علی، مبسوط در آئین دادرسی مدنی، جلد 2، تهران، فکرسازان، 1387.
- موذن­زادگان، حسنعلی، «حقوق دادخواهی و دفاع در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، دیدگاه‏های ‏حقوقی، شمارة 9، 1377.
- نیشابوری، مسلم بن الحجاج، صحیح مسلم، جلد3، ترجمه خالد ایوبی­نیا، تهران، مؤسسة انتشاراتی حسینی اصل، 1394.
- وطنی، امیر و نرگسیان، محمد، «جایگاه اصل رسیدگی در مدت معقول در فرآیند کیفری»، فصلنامة دیدگاه‏های ‏حقوق قضایی، شمارة 84، 1397.
- Glenn, H. Patrick, Law and the New Logics, Cambridge, Cambridge University Press, 2017.
- Klabbers, Jan, The Concept of Treaty in International Law, London, Kluwer Law International, 1998.
- Robertson, Michael, Stanley Fish on Philosophy, Politics and Law: How Fish Works, Cambridge, Cambridge University Press, 2014.
- Santos, Boaventura de Sousa, Toward a New Legal Common Sense: Law, Globalization, and Emancipation, Cambridge, Cambridge University Press, 2020.