انجمن علمی حقوق بشر اسلامی ایران پژوهش های فقهی حقوق بشر 3092-7161 3 3 2026 09 23 Fair Trial and Artificial Intelligence: A Normative Framework Grounded in International Human Rights Law and Imami Jurisprudence دادرسی عادلانه و هوش مصنوعی: چارچوبی هنجاری با رویکرد حقوق­بشر بین‌المللی و فقه امامیه 35 51 737777 10.22034/jhsrj.2026.2091350.1083 FA حسین سرتیپی استادیار حقوق بین الملل عمومی، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران. 0009-0006-6997-8420 مجتبی انصاریان دانشیار حقوق بین الملل عمومی، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران. 0000-0002-3721-9378 هیبت الله نژندی منش دانشیار حقوق بین الملل عمومی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران. 0000-0002-1577-7985 فرهاد صالحی کاندیدای دکتری حقوق بین الملل عمومی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران 0009-0007-1064-8643 Journal Article 2026 05 19 <strong><span>Background and Aim:</span></strong><span> </span><span lang="EN">With the growing use of artificial intelligence in judicial processes, developing a normative framework to ensure “fair trial” has become increasingly necessary. This study aims to present a multidimensional model that aligns technological applications with human rights principles and the foundations of Imami (Ja‘fari) jurisprudence.</span> <strong><span>Materials and Methods</span></strong><strong><span>:</span></strong><span> </span><span lang="EN">This research is theoretical in nature and employs a descriptive–analytical method. Data were collected through a library-based review of legal and jurisprudential sources.</span> <strong><span>Ethical Considerations:</span></strong><span> </span><span lang="EN">Throughout all stages of the present research, academic integrity, honesty, and fidelity to sources have been observed, with due respect for the originality of texts.</span> <strong><span>Findings</span></strong><strong><span>:</span></strong><span> </span><span lang="EN">The findings indicate a four-dimensional model comprising legal (reasoned judgments), technological (explain ability), ethical (impartiality), and supervisory (accountability) dimensions. From a jurisprudential perspective, the legitimacy of employing such technology is contingent upon preserving the principle of the judge’s direct adjudication, ensuring the right of defense, maintaining equality in judicial proceedings, and avoiding ambiguity in the decision-making process.</span> <strong><span>Conclusion</span><span>:</span></strong><span> </span><span lang="EN">In Imami jurisprudence, artificial intelligence cannot replace human judicial decision-making and may only be accepted as a supportive “reasoning-assistance tool” under human supervision. The proposed framework provides a basis for judicial policymaking to ensure that the use of technology remains compatible with the principles of fair trial and the foundational norms of Islamic jurisprudence</span><span>.</span> <strong><span lang="FA">زمینه و هدف</span></strong><strong><span lang="FA">:</span></strong><span lang="FA"> </span><span lang="AR-SA">با گسترش هوش مصنوعی در فرایندهای قضایی، تدوین چارچوبی هنجاری برای تضمین «دادرسی منصفانه» ضرورت یافته است. این پژوهش در پی ارائه الگویی چندبعدی است که فناوری را با اصول حقوق بشر و مبانی فقه امامیه هم‌سو سازد</span><span lang="FA">.</span> <strong><span lang="FA">مواد و روش ­ها</span></strong><strong><span lang="FA">:</span></strong><span lang="FA"> این تحقیق از نوع نظری بوده ‌روش تحقیق به صورت توصیفی تحلیلی می‏باشد و روش جمع‏آوری اطلاعات بصورت کتابخانه‏ای است.</span> <strong><span lang="FA">ملاحظات اخلاقی</span></strong><strong><span lang="FA">:</span></strong><span lang="FA"> در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانت­داری رعایت شده است.</span> <strong><span lang="FA">یافته­ ها</span></strong><strong><span lang="FA">:</span></strong><span lang="FA"> </span><span lang="AR-SA">یافته‌ها نشان‌دهنده الگویی چهاربعدی شامل ابعاد حقوقی (مستدل بودن آراء)، فناورانه (توضیح‌پذیری)، اخلاقی (بی‌طرفی) و نظارتی (مسئولیت‌پذیری) است. همچنین از منظر فقهی، مشروعیت به‌کارگیری این فناوری منوط به حفظ اصل مباشرت قاضی، رعایت حق دفاع، تساوی در دادرسی و پرهیز از ابهام در فرآیند تصمیم‌گیری است</span><span lang="FA">.</span> <strong><span dir="RTL" lang="FA">نتیجه</span><span dir="RTL" lang="FA">­:</span></strong><span dir="RTL" lang="FA"> </span><span dir="RTL" lang="AR-SA">هوش مصنوعی در فقه امامیه نمی‌تواند جایگزین قضاوت انسانی شود و تنها در مقام «ابزار استدلال‌یار» تحت نظارت انسانی پذیرفتنی است. چارچوب پیشنهادی مبنایی برای سیاست‌گذاری فراهم می‌کند تا بهره‌گیری از فناوری، با اصول دادرسی منصفانه و موازین اصیل فقهی سازگار بماند.</span> https://www.jhsrj.ir/article_737777_261dd24665b8df93dfb4094bbd82e376.pdf